https://jcrl.birjand.ac.ir/ پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی fa daily 1 Wed, 23 Sep 2026 00:00:00 +0330 Wed, 23 Sep 2026 00:00:00 +0330 https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4268.html در این مقاله به داستان گلدسته‌ها و فلک جلال آل‌احمد از منظر نشانه‌شناسیِ آیینی و مولفه‌های روانشناسی فرهنگی نگریسته شده است، تفاوت این شیوه با نشانه‌شناسی مرسوم، در آن است که بیشتر بر دریافت رمزگان و نشانه‌های متأثر از آیین و دین تمرکز یافته است. برای این هدف ضمن بررسی نظام نشانه‌ایِ آیینی داستان گلدسته‌ها و فلک به رمزگان دیداری، شنیداری، کنشی و زبانی پرداخته شده، سپس کارکردهای نمادین، بلاغی، اجتماعی، شناختی و عاطفی داستان بررسی شده و در پایان کنش‌های ارتباطی عمودی، افقی و درونی داستان تبیین شده است و در لابه‌لای مباحث از مولفه‌های روانشناسی فرهنگی بهره گرفته شده است. پژوهش حاضر به شیوة توصیفی و تحلیلی، مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای و با بهره‌گیری از نشانه‌شناسی و روانشناسی فرهنگی سامان یافته است. این پژوهش نشان می‌دهد که داستان گلدسته‌ها و فلک فراتر از روایتگری ظاهری و بیان یک خاطرۀ معمولی است و باید با ژرف‌نگری و دقت، به زوایایی درونی و پنهان آن پی برد. چه بسا این داستان به تغییر احوال روحی و عقیدتی و سیاسی جلال ناظر باشد که بعضا در شرح حال او و از سوی خود جلال نیز به این تغییر و تحول اشاره شده است. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_3600.html حس انتقام‌جویی و کین‌خواهی، اصلی حیاتی است که در وجود همۀ انسان‌ها و حتی برخی حیوانات به ودیعه نهاده‌شده است. هرچند امروزه نگرشی غیر مثبت به انتقام در میان مردم دیده‌می‌شود؛ اما به صورت مصداقی و در آیین‌های ملی، همواره این امر، عملی ممدوح و پسندیده بوده‌است. آیین کین‌خواهی در اسطوره ها و حماسه‌های ایران، بنیادی نمادگونه دارد که از نبرد با دشمنان دین و آیین و مرزهای میهن، حکایت می‌کند. یکی از مهم‌ترین حماسه‌های ایرانی که در آن، انتقام امری واجد قداست تلقی شده‌است، کتاب «یادگار زریران» است. در این کتاب تأکید شده است که برای نگهداشت مرز ‌و ‌بوم، دین، تاج و تخت، غیرت ملی و مجازات کردن دشمن باید انتقام خون گرفته شود و برهمین اساس بستور، فرزند زریر به کمک اطرافیانش انتقام خون پدرش را از بیدرفش می-گیرد. در این پژوهش با تکیه بر روش توصیفی‌-تحلیلی به بررسی آیین انتقام در ایران باستان پرداخته شده و سپس انگیزه‌های انتقام‌جویی و روش‌های انتقام‌گیری در حماسه‌های ایران بررسی شده است و در پایان، انعکاس این آیین در یادگار زریران مورد بحث قرار گرفته و این دستاورد حاصل شده‌است که آیین انتقام در اساطیر و حماسه‌های ایران با انگیزه های مختلف شخصی یا اجتماعی، صورت می‌گرفته است که در داستان زریر، نوع انتقام از نوع اجتماعی و با هدف قصاص و مجازات دشمن و غالبا در میدان جنگ بوده است https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4263.html ادبیات به‌عنوان نهاد فرهنگی در سامان‌دهی حافظۀ جمعی و شکل‌دهی هویت‌های اجتماعی نقش محوری دارد؛ در شرایط بحران مانند جنگ، کارکرد روایت‌سازی و مشروع‌سازی آن تقویت می‌شود. هدف این پژوهش تبیین فرآیندها و سازکارهای نمادین بازتولید آیینِ قربانی در شعر شاعران شاخص دفاع مقدس است. مسأله پژوهش این است که چگونه شعر دفاع مقدس الگوها و نمادهای قربانی را از طریق تلفیق اسطوره‌های ملی، آموزه‌های عرفانی و نشانه‌های دینی بازخوانی و بازمعنا می‌کند و این بازتولید چه تأثیراتی بر سرمایۀ نمادین، هویت جمعی و نظمِ ارزشی معاصر دارد؟ از طریق چه ساختارهای نمادین و روایی آیینِ قربانی در شعر دفاع مقدس به‌عنوان سازه‌ای هویتی–فرهنگی بازتولید و مشروعیت‌بخشی می‌شود؟ روش پژوهش تحلیل محتوای کیفی در چارچوب بازتولید فرهنگی برمبنای نمونه‌هایی از اشعار منتخب است. یافته‌ها نشان می‌دهد بازتولید آیینِ قربانی در سه محور رخ می‌دهد: 1. هم‌آمیزی و بازآرایی اسطوره‌های ملی و روایت‌های دینی که مقاومت را طبیعی و آیینی می‌سازد؛ 2. تبدیل آموزه‌های عرفان سنتی به «عرفانِ شهادتیِ عملی» که تجربه فردیِ فنا را به کنش جمعیِ فداکاری بدل می‌کند؛ 3. پیوند روایی و نشانه‌ای با فرهنگ عاشورا و آیات قرآنی که مشروعیت دینی و سرمایه اخلاقی برای شهادت‌طلبی فراهم می‌آورد. این فرایندها به تغییر معانی، شکل‌گیری عادت‌واره‌های فرهنگی جدید و قدسی‌سازی رزمندگی می‌انجامند. نتیجتاً شعر دفاع مقدس به‌عنوان سازه‌ای فرهنگی- اجتماعی، فرهنگِ شهادت را به سرمایه نمادین و روان‌شناختی جمعی تبدیل کرده و بازتولید نظم سیاسی- ارزشی را تقویت می‌کند. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4262.html یکی از عمده‌ترین عوامل به وجود آمدن تمدن در هر منطقه توجه به فرهنگ عامه آن است. فرهنگ عامه، عقاید، افکار و رفتار مردم در مواجهه با زندگی است که به صورت تجربی در سالیان دراز انسان جهت حل مشکلات خود و بر پایۀ تجربیات گذشتگان به دست آورده است. این فرهنگ با بررسی شیوۀ تعامل و تطابق بشر با محیط، جایگاه ویژه‌ای دارد. یکی از وجوه مباحث مردم‌شناسی در شناخت فرهنگ جوامع عشایری و روستایی بررسی دانش بومی و شیوه‌های انطباق آن‌ها با محیط، طبیعت، رفع نیازهای زیستی و غیرزیستی است. پژوهش حاضر با هدف آشنایی و شناسایی اطلاعات مربوط به ستاره‌شناسی و کاربرد و تأثیر آن در زندگی و جامعۀ عشایر کرمانج خراسان شمالی است که با روش میدانی و کتابخانه‌ای نگارش یافته است. منطقۀ مورد بررسی این پژوهش افراد بومی به خصوص چادرنشین‌ها و افراد سالخورده است. نتیجۀ پژوهش علاوه بر فهرست کردن انواع ستاره‌ها بر اساس نام‌های محلّی و تأثیر آن در زندگی صحرانشینی عشایر قوم مذکور، مشخّص شدن برخی از باورهای مربوط به ستاره‌شناسی است که آمیزه‌ای از خرافه بوده و برخی نیز دارای پشتوانۀ علمی است که نتیجۀ افکار و عقاید مردم عصر حاضر و قبل از خود است. در هر صورت استفاده و به کارگیری از این باورهای نجومی قرن‌ها قبل از آنان نیز وجود داشته و عشایر کرمانج به آن‌ها معتقد هستند. از گذشته تا به امروز قوم کرمانج خراسان شمالی اعتقاد به باورهای مربوط به ستاره‌های ترازو میزان، شکارچی، دنباله‌دار و...، طالع سعد و نحس و تأثیر آن بر زندگی بوده‌اند. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4270.html تصویرسازی، کاربرد فراتر از هنجار زبان به یاری ابزارهای آرایشی کلام و فرابردن سخن از محدودة عادی کلام است چنانکه سبب حیرت و شگفتی یا سبب ایجاد عاطفه‌ای خاص گردد و در فحوای خویش، باعث فهمی فراگیر و نهان از سخن گردد. تلمیح به دلیل ایجاز ویژه و داشتن دانش زمینه‌ای و ایجاد بافت و زمینة مشترک بین نویسنده و خواننده، و به یاری آرایه‌های ادبی‌ می‌تواند تصویرها را شگفت‌انگیز و درخشان کند و با گسترة چند معنایی خودش، سخن را موثر و دریافت‌ها را به فراخور اندیشه‌ها متعدد و پایدار نماید. این جستار توصیفی-تحلیلی با روش مطالعة کتابخانه‌ای و تحلیل کیفی داده‌ها، تلمیح‌های تصویرساز خواجوی کرمانی را دیوانش واکاوی می‌کند و به این پرسش پاسخ می‌دهد که عناصر حماسی و اسطوره‌ای چگونه و با چه عناصر و ویژگی‌هایی در تصویرهای تلمیحی خواجو آمده‌اند و چه تاثیری بر شعر او گذاشته‌اند؟ فرض بر این است که تلمیح در بلاغت محتوایی دیوان خواجو نقش دارد و یافته‌ها نشان می‌دهد که خواجو از میان عناصر حماسی به داستان رستم، زال و سیاوش توجه بیش‌تری داشته و این تلمیحات تصویرساز از نظر بسامدی در رتبة دوم پس از تلمیحات دینی و قصص انبیا قرار دارد. ضمن اینکه خواجو، جدای از برتری دادن ممدوح بر قهرمانان حماسی و در آمیختن شخصیت‌ها با یکدیگر (خسرو فریدون‌فر، آصف جم مراتب، رستم کاووس رتبت) و تطبیق آنها با داستان‌های سامی، گاهی بنیاد تلمیح حماسی را همراه با ایهام و یا مخالف با اصل داستان می‌آورد که از ویژگی‌های خاص تلمیحات خواجو به حساب می‌آید. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4266.html وجود یک تصحیح مبتنی بر رویکرد انتقادی ، نقش مهمی در دستیابی به صورت اصیل و ساده‌سازی نشدة زبان متن ادبی دارد. خاورا‌ن‌نامه یکی از برترین منظومه‌های حماسی زبان فارسی است که حجم بالا، تنوع نسخ و داستان ناآشنای مأخوذ از فرهنگ شفاهی طبقة مناقبیون باعث شده، با وجود اهمیت متن، انتشار نسخة انتقادی آن را تا امروز به تأخیر افگنده‌است. نگارندة این جستار، تصحیح جدیدی از منظومه را در یک دوره ده‌ساله انجام داده‌است که برای اولین بار مبتنی بر بررسی تمام نسخ اثر در جهان، انتخاب حدود 30 نسخة برتر و استفاده از 15 نسخة منتخب در فرایند تصحیح است. به مدد این تصحیح بسیاری از نوادر لغات و ترکیبات متن که در ویرایش‌های غیرانتقادی عمدتاً با لغات ساده یا مشکول جایگزین شده بودند، احیا شده‌اند که داده‌های جدیدی برای فرهنگ‌های فارسی خواهند بود. این مقاله مروری بر نمونه‌هایی از بهترین موارد مرتبط با این هدف است که از تصحیح جدید خاوران‌نامه استخراج و در قیاس با منابع لغوی فارسی تحلیل شده است. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4261.html مقوله اخلاق و تربیت، از اصول محوری زندگی اسلامی، به ویژه در عصر حاضر، اهمیّتی بسزا دارد. ادیبان و اندیشمندان این حوزه، ضمن تبیین جایگاه مهم اخلاق، پیوسته توجّه بشر را به سوی فضایل اخلاقی، هدایت نموده‌اند. اشعار ابن حسام خوسفی و سیّد رضی، نمونه‌هایی غنی در ادب فارسی و عربی است. این شاعران، از چهره‌های بنام و شاخص هستند که در زندگی پربار خود از آموزه‌های ناب اسلام و سبک زندگی ائمة اطهار (ع)، بسیار تأثیر پذیرفته‌اند. آن‌ها از تبار عالمان و اولیاء دین اسلام بوده‌اند و ارادت خاص آن‌ها به سیره ائمة اطهار (ع) وصف‌ناشدنی است. آن‌ها با ترویج ارزش‌های اخلاقی و مضامین تربیتی، در ادبیّات زمانة خود، تحوّلی چشمگیر ایجاد نموده‌اند. ابن حسام؛ شاعر حماسه‌‌سرای شیعی مذهب قرن نهم، همواره بر مفاهیم اخلاقی و اهمیّت تربیت انسانی و اجتماعی در اشعارش تأکید داشته است. سیّد رضی، ادیب و شاعر مشهور و بزرگ شیعه، در سروده‌های خود، آموزه‌های اخلاقی و تربیتی متنوّعی را ذکر نموده است. جستار حاضر به روش تحلیلی- تطبیقی به بررسی مؤلفه‌های اخلاقی- تربیتی در اشعار ابن حسام خوسفی و سیّد رضی پرداخته است. توصیف شجاعت، تواضع و فروتنی، بردباری در مواجهة با امورات زندگی، ایثار و فداکاری، اهمیّت معرفت و شناخت در راه حق تعالی، ساده‌زیستی و قناعت، موضوعاتی درخور توجّه و تأمل است که در کنار بایدها و نبایدهای اخلاقی مورد نظر دو شاعر بوده است با این تفاوت که به نظر می‌رسد، سیّدرضی در سروده‌هایش به بیان تمثیلی موازین اخلاقی بیشتر توجّه نشان داشته است. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4264.html نیروهای نظامی در تاریخ بیهقی به‌جز جنگ با دشمن و اجرای عملیات آفندی و پدافندی، در انجام امور سیاسی و تشریفاتی نیز نقش پررنگی ایفا می‌کردند. این نقش‌ها با اهداف و پیام‌های مشخص و با آیین‌ها و ابزارهای ویژه‌ای همراه است. بی‌شک شناختن این آیین‌ها و ابزارهای آن، برای آگاهی نسبت‌به تاریخ و فرهنگ ایرانِ عصر غزنوی اهمیت دارد. به منظور دستیابی به این شناخت، در این جستار، کارکردهای تشریفاتی لشکر و امور نظامی در تاریخ بیهقی بررسی می‌شود.روش تحقیق در این جستار، روش توصیفی-تحلیلی، با ابزار کتابخانه‌ای و برگه‌نویسی مبتنی بر شواهد متنی است. باوجودآنکه روش کلی جستار، مبتنی بر استقرا و توصیف کیفی است، در برخی موارد از روش‌های بسامدی و کمّی نیز به‌اقتضای نیاز پژوهش استفاده شده است.براساس یافته‌های این پژوهش، بیشتر تشریفات نظامی در تاریخ بیهقی، مربوط به آیین‌های خلعت‌بخشی و انتصاب نظامیان، و مراسم و آیین‌های سان دیدن است. این مراسم با جزئیات در متن موردمطالعه وصف شده است. در تاریخ بیهقی مهم‌ترین مناصب نظامی که در تشریفات سیاسی و نظامی از آن سخن گفته شده است، مربوط به غلامان سرایی و سپاهسالاران است. همچنین در مراسم مختلف دربار از ابزارهای و صداسازهای نظامی خاصی استفاده می‌شد که برخی از آن‌ها مثل «انگشتوانه» و «بوق» در این متن عمدتاً جنبۀ تشریفاتی دارد. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4271.html پژوهش حاضر با هدف واکاوی و بررسی بازنمایی مفهوم «مقاومت» در اشعار آیینی هیئت آیین حسینی تهران، پس از رویداد «طوفان الاقصی»، انجام شده است. این تحقیق با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون، بر پایه گردآوری و بررسی متون اشعار و نوحه‌ها این هیئت شکل گرفته است. داده‌ها پس از کدگذاری در سه سطح مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد اشعار آیینی هیئت آیین حسینی، شبکه‌ای از معانی را بازنمایی می‌کنند که مهم‌ترین آنها پیوند تاریخی عاشورا با مقاومت معاصر، تکیه بر مضامین قرآنی و مشروعیت‌بخشی دینی به مقاومت، شهیدمحوری و قهرمان‌سازی، مظلومیت‌گرایی، فلسطین‌محوری و امید آخرالزمانی است. زبان استعاری، حماسی و رجزگونه در این اشعار، نقشی اساسی در تبدیل عاطفه سوگ به کنش هویتی و مقاومت‌محور ایفا می‌کند. اشعار، با تلفیق مضامین عاشورایی و بازنمایی مقاومت اسلامی، مخاطب را از سطح سوگواری صرف به کنشگری در میدان روایت مقاومت سوق می‌دهند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد هیئت آیین حسینی نه تنها یک نهاد آیینی، بلکه کنشگری فرهنگی-رسانه‌ای است که از طریق تولید و بازنمایی این متون، در تثبیت و گسترش بازنمایی مقاومت در فضای فرهنگی معاصر سهم دارد. بر این اساس، شعر آیینی در هیئت به رسانه‌ای جمعی برای بازآفرینی و بازنمایی معنای مقاومت در قالب آیین و احساس بدل می‌شود. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4265.html تعزیه آیینی ایرانی‌شیعی است که وقایع زندگی شخصیت‌های بزرگ دینی را به نمایش درمی‌آورد. مجالس تعزیه بیشتر مختص به بیان وقایع مربوط به عاشورا و امام حسین بوده‌اند، اما در فرآیند گسترش تعزیه، حوادث تاریخی مربوط به دیگر پیامبران، امامان، امامزادگان، اصحاب، علما و پادشاهان نیز به‌تدریج به نمایش درآمده‌اند؛ هرچند محور همۀ مجالس یادشده، واقعۀ عاشورا و شهادت امام حسین(ع) است. در این میان تعزیه‌سرایان توجه ویژه‌ای به زندگی و شخصیت حضرت علی(ع) داشته‌اند و نمایش‌های متعددی را از زندگی ایشان اقتباس کرده‌اند. مجالس تعزیه‌ی علوی را می‌توان از سه منظر دسته‌بندی و تحلیل کرد: 1. مضمونی 2. زمانی 3. شخصیت‌شناختی. در این پژوهش طبقه‌بندی‌های مختلف مربوط به مجالس تعزیه‌ی علوی تحلیل و بررسی شده است و بر این اساس روشن گردیده است که چرا تعزیه‌سرایان به برخی از جنبه‌های زندگی آن حضرت توجه کرده و برخی جنبه‌ها را مغفول گذاشته‌اند. هم‌چنین ارتباط محتوای تعزیه‌های علوی را با فرهنگ شیعی درخواهیم یافت. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4267.html ادبیات آیینی‌ـ ‌اقلیمی گونه‌ای از بازنمایی روایی است که در آن، ساختارهای آیینی، شعائر بومی، باورهای خرافی و اسطوره‌های قومی در هم‌نشینی با بافت اقلیمی و زیست‌بوم فرهنگی یک منطقه، بستری غنی برای تولید معنا فراهم می‌سازند. این نوع ادبیات، تنها به نمایش جلوه‌های جغرافیایی و فرهنگی بسنده نمی‌کند، بلکه با پیوند زدن الگوهای اسطوره‌ای با تجارب زیسته، نقش مؤثری در بازتولید حافظۀ فرهنگی و شکل‌دهی به ناخودآگاه جمعی ایفا می‌نماید. پژوهش حاضر با هدف بررسی مؤلفه‌های آیینی درون ساختار اقلیمی روایت، به تحلیل سه اثر داستانی سهراب براهام، نویسنده معاصر جنوب کرمان ـ بی‌پدر، باران روز هجدهم و غلامحسین یاغی ـ می‌پردازد. این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی و رویکردی نشانه‌شناختی، به واکاوی نقش مؤلفه‌هایی همچون جن، آل، چشم‌زخم، نمک، آیین‌های زایمان و مرگ، مراسم ماه‌گرفتگی، شگون و نحسی، تطهیر و دعا، در تولید معنا و شکل‌گیری پیکره روایی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که عناصر آیینی در آثار براهام صرفاً نقشی تزیینی ندارند، بلکه در جایگاه ساختارهای کارکردی، سطوح مختلف روایت را ـ از فضاسازی و شخصیت‌پردازی تا گره‌افکنی و پی‌رنگ ـ تحت تأثیر قرار می‌دهند. حضور پررنگ اسطوره‌های محلی و مناسک جمعی در این آثار، سبب می‌شود روایت‌ها واجد ظرفیت انسان‌شناختی، جامعه‌شناختی و روان‌شناختی مضاعفی شوند. بنابراین، می‌توان ادعا کرد که جهان داستانی براهام، نمونه‌ای درخور از ادبیات آیینی‌ـ ‌اقلیمی معاصر ایران است که در آن، آیین نه صرفاً به‌عنوان مضمون، بلکه در مقام منطق حاکم بر روایت عمل می‌کند و زمینه‌ای برای تلفیق سنت شفاهی با قالب داستانی نوین فراهم می‌سازد https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4269.html رمان دخیل عشق اثر مریم بصیری، نمونه‌ای برجسته و تاثیرگذار از ادبیّات آیینی معاصر است که با بهره‌گیری خلاقانه از ساختار زمان روایی، به بازنمایی عمیق باورهای دینی، تجربه‌های معنوی و مناسک مذهبی شخصیّت‌‎های داستان می‌پردازد. این پژوهش با رویکرد توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر نظریّة زمان ژرار ژنت، سه مؤلفة کلیدی نظم، تداوم و بسامد را از این رمان آیینی تحلیل می‌کند. داده‌های تحقیق از تحلیل متن داستان استخراج شده و یافته‌ها نشان می‌دهد که نویسنده با انواع زمان‌پریشی اعم از گذشته‌نگری‌، آینده‌نگری، تلخیص، حذف و تکرارهای مفهومی و عاطفی، ساختاری چندلایه و معناگرا و پویا خلق کرده است. نتایج پژوهش تأکید می‌کند که زمان در این اثر صرفاً بستر روایت نیست، بلکه عاملی بنیادین در تولید معنا، تعمیق فضای آیینی و ایجاد پیوند احساسی میان مخاطب و متن است. این مقاله الگویی برای تحلیل روایت‌های آیینی در چارچوب روایت ساختارگرا معرفی می‌نماید و در نهایت نشان می‌دهد که عنصر زمان در داستان‌های آیینی نه تنها نقش ساختاری بلکه نقش معنابخشی را تولید می‌کند. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_3597.html شعر رضوی از شاخه‌های شعر آیینی است که به دلیل پیوند عمیق روح و جان ایرانیان مسلمان با امام رضا(ع) اهمیت زیادی دارد. نشانه‌شناسی شعر آیینی-رضوی بر مبنای شناخت رمزگان‌های مختلف از اهداف این پژوهش است زیرا شاعران، معنا را از طریق نشانه‌ها و روابط حاکم میان آن‌ها به مخاطب منتقل می‌کنند.نوع نشانه‌های به‌کاررفته در شعر آیینی- رضوی به-گونه‌ای‌است که باعث انسجام ساختاری اثر و به وجود آوردن تصاویر شاعرانه می‌شود که همگی به طرف وحدت شعری حرکت‌کرده و شاعر می‌تواند به زیباترین شکل احساسات و تجربیات زیبای خود را به خوانندگان القا نماید.گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای، تحلیل داده‌ها کیفی و روش استدلالی از نوع استقرایی‌است. در بررسی اشعار آیینی- رضوی دهة 90 خورشیدی، دریافتیم شاعران برای نشان‌دادن احساس و عواطف خود از نشانه‌های زیباشناختی و عمدتاً قالب غزل بهره می-گیرند. در بررسی رمزگان مربوط به زمان و مکان مشخص می‌شود کاربرد زمان حال درآن‌ها بیشتر است. شاعران شعر آیینی- رضوی به وحدت موضوع در دو محور عمودی و افقی، بیان احساس عشق و ارادت امام رضا(ع) و کرامات ایشان و توصیف مکان‌های حقیقی پرداخته‌اند. وجود جمله‌های کوتاه و منادا در ابتدای جمله و افعال امر و نهی و همچنین وجهیت عاطفی باعث شده شاعران صمیمانه با امام رضا(ع) سخن بگویند. موضوع ضامن شدن امام رضا(ع) از آهو نشانه‌های روایی بسیار زیادی را آفریده است. برخی نشانه‌های به کار رفته در شعر رضوی معانی فراتر از سطح ارتباطی زبان دارند و می‌توان از سطح لایة سطحی به لایة پنهان و عمیقی رسید که در ژرف ساخت متن قرار دارند. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_3837.html گیاه‌تباری به مثابة عنصری با ویژگی‌های خاص، ارتباط مستقیم با مفهوم مردم‌شناسی و ارتباط انسان با طبیعت دارد. این پژوهش به بررسی تأثیرات اعتقاد به گیاه‌تباری در زندگی مردم و نقش آن در آیین‌های مختلف جامعه می‌پردازد. در این راستا، از آیین‌ها و آداب و رسوم ویژه‌ای که در استفاده از گیاهان مقدس و نمادین در مراسم دینی و فرهنگی وجود دارد، یادمی‌شود و به‌روش کیفی و توصیفی- تحلیلی به بررسی تأثیر باور به تقدس گیاه و ایزدان گیاهی در برگزاری آیین‌ها، جشن‌ها و عزاداری‌های مردم ایران پرداخته می‌شود و در بدنة اصلی مقاله، ابعاد مختلف این اعتقاد، بررسی شده و اهمیت آن در زندگی مردم و باورهای آیینی آن‌ها تحلیل می‌شود. در پژوهش حاضر، ابتدا داده‌ها با استفاده از کتاب‌ها و مقالات پژوهشی و مشهودات نگارندگان در آیین‌های مختلف برای شناخت هرچه بیشتر مبحث گیاه‌تباری گردآوری شده و این دستاورد حاصل می‌شود که گیاه‌تباری نه تنها در جنبه‌های دینی و مذهبی، بلکه در برقراری ارتباطات اجتماعی و فرهنگی نیز نقش بسزایی دارد. با توجه به منابع تاریخی، این باورها و استفاده‌های آیینی از گیاهان، به تقویت هویت فرهنگی و پیوندهای اجتماعی میان اعضای جامعه کمک کرده و در شکل‌دهی به روحیۀ جمعی و معنویت فردی تاثیرگذار بوده است https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4143.html The poetry of resistance is founded upon idealism, truth‑seeking, and symbolic protest. Despite the political pressure and social repression that dominated the atmosphere of the 1960s, Shafi‘i Kadkani, used metaphorical language and indirect expression and transformed poetry into a means of resistance, enlightenment, and safeguarding society. This study aims to analyze the ideals, symbols, and semantic mechanisms of resistance in selected prominent poems of Shafi‘i, exploring the representation of ideals during the 1960s and the discourse of resistance at both semantic and linguistic levels. Applying the perspectives of ideological criticism and critical discourse analysis, particularly based on van Dijk’s approach, it examines the semantic and discursive tools of resistance in Shafi‘i’s poetry. The findings reveal that Shafi‘i’s poetry is an intellectual and cautious response to the political and social conditions of that decade; using condensed language, extensive symbolism, defamiliarization, and the use of nature and tradition, creates an effective discourse against the political and monarchical hegemony of its time. The pursuit of ideals such as awareness, freedom, justice, and the eradication of tyranny and colonialism forms the core of this discourse. Without direct confrontation, Shafi‘i uses metaphor and symbolic thinking to turn poetry into an intellectual weapon, conveying the individual and collective experiences of Iranian society through a novel yet deeply rooted expression. This analysis shows that the resistance poetry of the 1960s in Shafi‘i’s works reflects a conflict between the discourse of domination and awareness, which strengthened the foundations of committed poetry in modern Persian literature. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4288.html سازهای جفتی آن‌گونه که از نام‌شان پیداست، از دو ساز تقریباً هم‌شکل و هم‌اندازه تشکیل شده‌اند و وظیفة اصلی آن‌ها تولید هم‌زمان صدای زیر و بم از یک ساز است. از دیرباز مرسوم بوده است که یکی از این دو را مذکر و دیگری را مؤنث بدانند. این مقاله با فرضِ مبناقرارگرفتن اسطورة آفرینش در ساخت سازهای جفتی و استفاده از نظریة تقابل‌های لوی استروس، در پی یافتن رابطة میان زن و مرد در دوران باستان است. یافته‌ها حاکی از آن است که بیشترین کاربرد این گروه از سازها در مراسم شادمانی و آیینی است. بررسی آوایی آن‌ها هم نشان می‌دهد که در سه ساز، دوزَه‌لَه، جوزَه‌لَةمَه‌شکَه و تنبور، برتری نسبی با بخش مؤنثِ ساز و در ساز دوتَه‌پلَه با بخش مذکرِ آن است. با توجه به آنکه برتری همیشگی مذکر بر مؤنث یا مؤنث بر مذکر از آنِ هیچ‌کدام از سازها نیست؛ استنباط می‌شود که جایگاه زن و مرد در جامعه نیز به‌همین شکل بوده است. این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی صورت گرفته و گردآوری اطلاعات به‌صورت کتابخانه‌ای انجام گرفته است. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4289.html پژوهش حاضر در پی تحلیل ارداویرافنامه بر مبنای نظریة تخیل اخلاقی مارتا نوسباوم است؛ نظریه‌ای که با تأکید بر نقش روایت در درگیرکردن بدن، عاطفه و داوری مخاطب، تناسبی بنیادین با ساختار آیین گذار در این متن دارد. روش تحقیق توصیفی‌-تحلیلی و مبتنی بر یادداشت‌برداری کتابخانه‌ای است. نتایج نشان می‌دهد که دستگاه اخلاقی ارداویرافنامه از هم‌افزایی سه مؤلفه برساخت شاهد قدسی، کیفرهای بی‌پایان تکرارشونده و ترس و انزجار به‌مثابه سازوکار اقناع شکل می‌گیرد. پیوندی که اخلاق را از آموزه‌ای بیرونی به تجربه‌ای درونی و زیسته ارتقا می‌دهد و ظرفیت تبیینی بالایی برای پژوهش‌های ادبیات آیینی فراهم می‌کند. در این کتاب نخست، بحران آفریده می‌شود تا نیاز به یقین پدید آید؛ سپس شاهد قدسی برساخته می-شود تا امکان اعتماد فراهم شود. آنگاه کیفرهای تکرارشونده به تصویر کشیده می‌شود تا رابطة کنش و پیامد تثبیت گردد. سرانجام با شوک و انزجار، پیام در سطح عاطفی و بدنی نهادینه می‌شود؛ بر این اساس، ارداویرافنامه ساختاری کاملاً نظام‌مند در اقناع اخلاقی دارد. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4290.html شناخت فرهنگ و مردم هر منطقه اساسی‌ترین راه برای درک یک ملت و جامعه است. آیین‌ها به عنوان یکی از اصلی‌ترین ابزارهای مردم‌شناسی و قوم‌شناسی یک جامعه نقش مهم و محوری در این شناخت دارند. در این پژوهش به تجزیۀ ساختاری آیین‌های گِلی‌گِلی، دی‌زنگرو، رهایی از سیل و طوفان بر اساس دیدگاه ساختارگرایی لوی استروس پرداخته می‌شود. اهمیت و ضرورت آن، شناخت، حفظ و نگهداری آیین‌ها و هدف بررسی و شناخت عناصر تشکیل‌دهندۀ آن‌ها و یافتن ساختار مشترک آن‌ها است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و براساس تجزیه ساختاری استروس می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد که مکان، خواندن اشعار، موسیقی، قربانی، تغذیه متبرک و همراهان عناصر اصلی و آهن، آب و مُهر عناصر متغیر در این آیین‌ها هستند. با بررسی آیین‌های مورد مطالعه ساختار و الگویی مشترک در آن‌ها یافته شد. این آیین‌ها دارای عامل پیدایشی هستند که بر اساس شر، بلا، کمبود شکل می‌گیرد که با کُنش‌های مختلفی مانند؛ آواز خواندن، موسیقی، استفاده از ابزارهای گوناگون همراه است و نهایتاً پس از کشمکشی بین انسان و طبیعت آیین به پایان می‌رسد. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4291.html نظریة بینامتنیت نگرشی نو در تحلیل افق‌های متنی ارائه می‌کند و به تحلیل رابطة تناظر و تعامل میان‌متنی می‌پردازد. بر اساس این نظریه هر متنی بازآفرینی متن‌های پیشین است. ژولیا کریستوا بازآفرینی متن پیشین در متن پسین را محصول سه قاعدة نفی می‌داند: نفی جزئی، نفی متوازی و نفی کلی و بر اساس رویکرد ذهنی صاحب اثر را نسبت به متن پیشین تعیین می‌کند. آرایة تلمیح به عنوان یکی از مظاهر ارتباط بینامتنی در ادبیات فارسی شناخته می‌شود که بازآفرینی متن پیشین در متن نو را به خوبی نمایان می‌سازد. جریان شعر انقلاب اسلامی ایران و نسبت تنگاتنگ آن با دین اسلام سبب شده است که به بستر مناسبی برای بهره‌مندی از آرایة تلمیح به ویژه تلمیح به آیات و ادعیه تبدیل شود از آن جمله است سروده‌های انقلابی سپیده کاشانی که از منظر تحلیل بینامتنی قابل بررسی است. بر این اساس ابتدا تلمیح‌ به آیات و ادعیه در سروده‌های انقلابی شاعر استخراج شد، با متن پیشین (قرآن و ادعیه) مقایسه شد و بازآفرینی و رویکرد ذهنی شاعر بر اساس نفی‌های سه‌گانه تحلیل شد. نتایج نشان می‌دهد ۱۱۶ مورد تلمیح به آیات و ادعیه در سروده‌ها وجود داشت که به ترتیب بسامد ۷۷ بیت مربوط به «نفی جزئی»، ۳۴ بیت «نفی متوازی» و ۵ بیت دارای «نفی کلی» است. بر این اساس رویکرد ذهنی شاعر نسبت به آیات و ادعیه، رویکردی تسلیم‌شونده و از ایجاد دگرگونی‌های بنیادین یا تغییر در زاویة دید و روایت در متن فاصله می‌گیرد. https://jcrl.birjand.ac.ir/article_4292.html با وجود پیشینۀ کهن افغانستان در نسخه‌نویسی و وجود نسخه‌های فراوان و میراث مکتوب هنوز آمار دقیق وجودی ندارد، ولی در جریان جستجوهای فردی به نسخه‌های ارزشمند و کمیابی برمی‌خوریم که نام و نشان آن‌ها در فهرست‌های شخصی و دولتی نیامده است و نیازمند آن است تا مورد مطالعه و معرفی قرار گیرد. یکی از آن نسخه‌ها، بیاض نویافته از شاعر ناشناخته و آیینی به‌نام سید میرزاحسین موسوی است که در جغرافیای ولایت دایکندی در نیمۀ نخست سدۀ چهاردۀ هجری کتابت شده است. این نسخه سرنوشت پرماجرایی یافته است. سال‌ها پیش شخصی آن را از افغانستان به ایران منتقل می‌کند و در میان تنی چند دست به دست می شود. خوشبختانه این نسخه ناشناخته به‌دست آمد و در این مقاله به روش تحلیلی-‌توصیفی ابتدا نسخه معرفی می‌شود و سپس ارزش‌های موجود در آن شناسایی و نشان داده خواهد شد. پس از رؤیت این نسخه مشاهده شد که از لحاظ نگهداری سرنوشت مطلوبی نداشته و در مأمن نسخ خطی نگهداری نمی‌شده است به همین سبب افتادگی‌هایی دارد. این نسخه تحول ادبی و تداوم جریان شعر فارسی را در مناطق مرکزی نشان می‌دهد؛ ضمن اینکه ویژگی‌های زیبایی شناسانۀ آن ذوق ادبی شاعر را می‌رساند. از نظر ساختار زبانی هم مملو از گویش‌واژه‌ها و اصطلاحات محلی در کنار واژگان عربی است. در این مقاله به این ویژگی‌ها و تفاوت‌ها پرداخته شده است و نشان می دهد که گویش این نسخه با ساحات دیگر زبانی متفاوت است و واژگان خاص محلی درزمانی و زبان عامیانه و تاثیرات محیطی در زبان شاعر موثر بوده است.