معرفی منظومۀ حماسی- آیینی صاحبقران‌نامه (بر پایۀ نسخۀ یگانۀ منظومه در کتابخانۀ ملی فرانسه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

10.22077/jcrl.2022.5039.1024

چکیده

     از منظومۀ حماسی صاحبقران‌نامه فقط یک نسخه خطی در کتابخانۀ ملی فرانسه شناسایی شده است و شرحی از داستان قهرمانی به ‌نام حمزه است که در انتساب آن به شخصیت‌های تاریخی، تردید‌هایی وجود دارد. صاحبقران‌نامه تنها حمزه‌نامة منظوم فارسی است و تاکنون هیچ پژوهش مستقلی در‌بارة این کتاب انجام نشده و ذبیح الله صفا در کتاب حماسه‌سرایی در ایران فقط اشاره‌ای کوتاه به آن کرده است. در منابع تاریخی و ادبی نیز هیچ‌گونه اشاره‌ای به این کتاب و سرایندۀ آن نشده است. این جستار با بررسی متن، درصدد مشخص کردن تاریخ تقریبی سرایش اثر، هویت شاعر، محل زندگی و حکومت متبوع وی است. اگرچه شعر و ساختار ادبی منظومه، فاقد مشخصه‌های یک منظومۀ اصیل فارسی است، اما این کتاب، دربردارندۀ نکات تاریخی و ادبی بسیاری است و می‌توان در آن شواهدی از لغات و عبارات نادر فارسی را جستجو کرد. شاعر در واژه‌سازی و کاربرد عبارات بدیع، پیشتاز بوده و برای شناخت طبیعت متفاوت زبان فارسی در هند بسیار مهم است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Introducing the epic-ritual poem of Sahebqeran-nama (Based on the only manuscript of the work in the National Library of France)

نویسنده [English]

  • Farzad Ghaemi
Assistant Professor of Persian Language and Literature, University of Ferdowsi Mashhad, Iran
چکیده [English]

The epic poem Sahebqeran-nama has only one manuscript of the work No.279 in the National Library of France and is a description of the story of a hero named Hamza, who has doubts about its attribution to historical figures. Sahebqeran-nama is the only Hamza-nama of Persian poetry and So far, no independent research has been done on this book, and in the book Epic in Iran (Zabihullah Safa), only a brief reference has been made to it. There is no mention of this book or its author in historical and literary sources. This research tries to determine the approximate date of the composition, the identity of the poet, his place of residence and his government by researching the text. Although the poetry and literary structure of the poem lack the characteristics of a genuine Persian poem, but this book contains many historical and literary points and in it one can look for evidence of rare Persian words and phrases. The poet is a pioneer in creating new words and phrases and this work is very important for recognizing the different quality of Persian language in India.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sahebqeran-nama
  • Hamza-nama
  • Hamza
  • Epic
  • Folk Literature
قرآن مجید
اسکندر بیگ ترکمان. (1350). تاریخ عالم‌آرای عباسی. تهران: امیرکبیر.
اقبال آشتیانی، عباس. (1379) تاریخ مغول. چاپ هفتم. تهران: امیرکبیر.
خطائی، علی‌اکبر. (1372). خطای‌نامه؛ شرح مشاهدات سید علی‌اکبر خطائی معاصر شاه اسماعیل صفوی در سرزمین چین. سفرنامۀ چین: روزنامچه خواجه غیاث‌الدین نقاش ایلچی بایسنقرمیرزا. به‌کوشش ایرج افشار. تهران: مرکز اسناد فرهنگی آسیا: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
رزمجو، حسین. (1388). قلمرو ادبیات حماسی ایران. 2ج. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دهخدا، علی‌اکبر (1376). لغت‌نامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
شعار، جعفر [مصحّح] (1347). قصّه حمزه (حمزه‌نامه). تهران: دانشگاه تهران.
شفتی بیدآبادی، محمدباقربن محمدتقی (بی‌تا). تحفة ‌الابرار الملتقط من آثار الائمه الاطهار (نسخه دستنویس). کاتب محمدابراهیم‌ابن آقا محمدتقی. شماره کتابشناسی ملی: ف‌۴۳۴۶/۱.
شمس، سراج عفیف. (1385). تاریخ فیروزشاهی.تصحیح ولایت حسین. تهران: نشر اساطیر.
صاحبقران‌نامه. (سرایندۀ ناشناس). کتابخانۀ ملی پاریس. شمارۀ Persian 279.
صدر، محمد. (1389). تاریخ پس از ظهور. ترجمه حسن سجادی‌پور. تهران: انتشارات موعود عصر (عج).
صفا، ذبیح‌الله. (1369). تاریخ ادبیات در ایران. جلد پنجم. چاپ چهارم. تهران: نشر فردوس.
_______ . (۱۳۸۴). حماسه‌سرایی در ایران. تهران: امیرکبیر.
عبدالله بن فضل‌الله. (1269). تجزیة الامصار و تزجیة الاعصار (تاریخ وصاف). به اهتمام محمدمهدی اصفهانی. چاپ بمبئی.
عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین بن محمدهادی. (1913). مخزن الادویه. کانپور: بهگوان دیال: کانپور: مطبع منشی نول کشور.
غوریانی، رضا و  قائمی، فرزاد. (1398). «تحقیق درباره خاستگاه حماسه عامیانه حمزه نامه در تطبیق با داستان بهرام چوبینه». فرهنگ و ادبیات عامه. 7 (28). صص 147-179.
فردوسی. (1369). شاهنامه. جلد دوم. به تصحیح خالقی مطلق. کالیفرنیا و نیویورک: نشر مزدا.
قصۀ امیرالمؤمنین حمزه. (حمزه‌نامة منثور). کتابخانه دولتی برلین (توبینگن) شماره 4181.
گزی اصفهانی، عبدالکریم. (1371). تذکرة القبور: به‌ضمیمه اشعار و مثنویات. به کوشش ناصر باقری بیدهندی. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی
میرزاخان بن فخرالدین محمد. (1354). تحفة الهند. تصحیح نورالحسن انصاری. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
محجوب، محمدجعفر. (1387). ادبیّات عامیانه ایران. به کوشش حسن ذوالفقاری، تهران: چشمه.
Blochet, Edgar (1954) Catalogue of The PersianTurkishHindustani And Pashtu Manuscripts In The Bodleian LibraryPart III: Additional Persian ManuscriptsBeeston Oxford at the Clarendon press.
Sahebqeran-nama (manuscript), No. Persian 279, National Library of France.