تلاقی فرهنگ و مذهب در سوگواری عاشورایی زنان بوشهری (مطالعۀ موردی: دورۀ رضاشاه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، پژوهشکده تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

10.22077/jcrl.2022.5093.1025

چکیده

وجود اماکن مذهبی خاص زنان، دارای قدمتی چندهزار ساله است. مقالۀ حاضر با در نظر داشتن تأثیر اعتقادات مذهبی و خرده‌فرهنگ‌های غیربومی در عملکرد زنان بوشهری، درصدد بررسی شاخصه‌های آیین‌های سوگواری عاشورایی زنان بوشهری است. مروری بر کارکرد اماکن مذهبی زنانه و عملکرد زنان بوشهری حاکی از اعتقادات دینی مردم منطقه و تأثیرپذیری از این خرده‌فرهنگ‌هاست. پرسش‌های اصلی پژوهش این است که سوگواری عاشورایی زنان از منظر مکان چه ویژگی‌هایی دارد و نقش‌های زنانۀ مراسم عزاداری بوشهر چیست و تأثیر آن بر کنش‌های آئینی منطقه چگونه قابل شناسایی و تبیین است؟ روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی با تأکید بر استفاده از تحقیقات میدانی و مصاحبه‌های شفاهی است. نتیجۀ تحقیق حاکی از آن است ‌که زنان بوشهری رأساً به اجرای تعزیه، روضه و مرثیه‌سرایی می­پرداختند و رویکردی برگرفته از مضامین اعتقادی شیعی، آئین‌های محلی و باورهای بومی از وقایع محرم داشتند؛ نمونه­ای منحصربه‌فرد در میان شیعیان ایران و جهان که می‌توان انسجام، تعاون و مشارکت عملی در میان تمام اجزای برگزارکنندۀ عزاداری، حتی تعامل با اقلیت‌های مذهبی غیرشیعی را  در آن مشاهده کرد. حضور زنان فارغ از نگاه‌های جنسیتی در اجرای تعزیه‌های مذهبی، نکتۀ بدیع و مهم دیگری است که باید بدان اشاره کرد ضمن اینکه در همین ایام و برخلاف منازعات رقابتی موجود میان محلات بوشهر بر سر برگزاری باشکوه‌تر مراسم، تنها در میان آئین‌های سوگواری عاشورایی زنان این شهر است که هیچ‌گونه دشمنی و درگیری­ای گزارش نشده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The intersection of culture and religion in the Ashura mourning of Bushehr women Case Study: Reza Shah's Period

نویسنده [English]

  • ELHAM MALEKZADEH
Department of Social and Economic History, Research Institute of History, Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
چکیده [English]

This article reviews the function of women's religious places and the performance of Bushehr women based on the religious beliefs of the people of the region and the influence of its non-indigenous subcultures.
By asking these questions, were the Bushehr women of the period under study considered women confined to the home, or did they have the independence of action and social action? How can the mourning ceremony of Bushehr women and its effect on the religious practices of the region be identified and explained? The research method is descriptive-analytical with an emphasis on using field research and oral interviews. Library data will also be used.
The result of the research is that the women of Bushehr directly performed taziyeh, Roza, and mourning and had an approach based on Shiite beliefs, local rituals, and indigenous beliefs about Muharram events.
A unique example among the Shiites of Iran and the world where cohesion, cooperation, and practical participation among all the components of mourning, even interaction with non-Shiite religious minorities can be seen. The presence of women, regardless of gender, in the performance of religious taziyehs by women is another novel and important point that should be noted that it can not be seen anywhere else in the Shiite geography.
At the same time, despite the competitive disputes between the neighborhoods of Bushehr over the more glorious ceremony, only among the Ashura mourning rites of the women of this city, there is no report of hostility and conflict

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mourning
  • religious places
  • Bushehr women
  • cultural and religious ties
  • Reza Shah era
احمدی ری‌شهری، عبدالحسین. (1380). سنگستان (بوشهر قدیم و ویژگی‌های فرهنگی- اجتماعی آن). ج 2. شیراز: نوید.
افسری کرمانی، عبدالرضا. (1371). نگرشی بر مرثیه‌سرایی در ایران. تهران: اطلاعات.
تقیان، لاله. (1374). دربارۀ تعزیه و تئاتر در ایران. تهران: نشر مرکز.
حسینی‌فسائی، حسن. (1367). فارسنامۀ ناصری. تصحیح و تحشیه: منصور رستگارفسائی. ج 2. تهران: امیرکبیر.
حمیدی، سیدجعفر. (1384). استان زیبای بوشهر. بوشهر: طلوع.
سدیدالسلطنه بندرعباسی، محمدعلی‌خان. (1372). سرزمین‌های شمالی پیرامون خلیج فارس و دریای عمان در صد سال پیش. تحشیه و تعلیقات احمد اقتداری. تهران: دنیای معاصر.
سلطانی‏‌نیا، اشرف و خواجه‌ئیان، میترا. (1397). زن در تعزیه و سوگواره‌‌های بوشهر. قم: صحیفۀ خرد.
شریفیان، محسن. (1383). اهل ماتم آواها و آیین سوگواری در بوشهر. تهران: دیرین.
لوریمر، ج.ج. (1379). راهنمای خلیج‌فارس. ترجمۀ سید محمدحسن نبوی. شیراز: نوید.
نبوی، سید محمدحسن. (1377). علما و نویسندگان بوشهر بر پایه کتاب الذریعه الی تصانیف الشیعه. شیخ آقا بزرگ تهرانی به کوشش عبدالکریم مشایخی. تهران: انتشارات پروین با همکاری مرکز بوشهرشناسی.
کوکرتز، یوزف و مسعودیه، محمدتقی. (2536). موسیقی بوشهر. چاپ اول. تهران: سروش.
محدثی، جواد. (1376). فرهنگ عاشورا. قم: معروف.
م‍ش‍ای‍خ‍ی‌، ع‍ب‍دال‍ک‍ری‍م‌. (1382). ع‍ی‍س‍وی‍ان‌ در ب‍وش‍ه‍ر. ب‍وش‍ه‍ر: ب‍ن‍ی‍اد ای‍ران‌ش‍ناس‍ی‌ ش‍ع‍بۀ‌ ب‍وش‍ه‍ر.
مظفری‌زاده، علیرضا. (1392) «حسینیۀ حاجیه مریم». بوشهرنامه. ویژۀ زنان. سازمان فرهنگی ورزشی شهرداری بوشهر. ش9 .صص 2-3.
منصوری، حیدر؛ حسینی کازرونی، سید احمد؛ حمیدی، سید جعفر. (1397). «گونه شناسی مرثیه‌های استان بوشهر». دوماهنامۀ فرهنگ و ادبیات عامه. س6. ش 23. صص 201-218.
وزارت راه و شهرسازی. (1399). دانشنامۀ برخط تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌شهر.  در < iranarchpedia.ir/entry/36588>  

مصاحبه‌ها

مصاحبه با حاجیه عصمت خردمند بانی حسینیۀ حاج مریم. محلۀ شنبدی. بوشهر. رمضان/ مرداد 1392.
مصاحبه با عزیزه چراغچی متولی مسجد غریب. محلۀ بهبهانی. بوشهر. شهریور 1392.
مصاحبه با سیدمحمدحسین (علاءالدین) بلادی. نوۀ آیت‌الله سید عبدالله بلادی بوشهری. بوشهر. شهریور1390.
مصاحبه با هیئت‌امنای مسجد پیرزن آقایان خرمنگاهی و سجده‌ای.
مصاحبه با خانم زری طیاری بانی حسینیۀ حاج چلتم و خانم عبیدی از ذاکرین حسینیۀ سید جمعه‌ای. بوشهر. مرداد 1392.
مصاحبه با حاج حمید فیوض. از خیرین محلۀ دهدشتی. بوشهر. تیر 1392.
مصاحبه با عده‌ای از اهالی محل و بانی فعلی حسینیۀ خانم موسوی و خانم‌ها عبیدی و یاحسینی روضه‌خوان و ذاکر مجالس مذهبی زنانه در چهار محل قدیمی بوشهر. مرداد 1392.
مصاحبه با همسر اصغر چارلی. بوشهر. تیر 1392.