رده‌بندی مناسک گذر در قصه‌ها و افسانه‌های خراسان شمالی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد ادبیات روایی دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران

10.22077/jcrl.2023.6172.1046

چکیده

مسئله‎ای که پژوهش حاضر بدان می‎پردازد رده‎بندی مناسک گذر در قصه‎ها و افسانه‎های خراسان شمالی است؛ با طرح این پرسش‎ها که در قصه‎ها و افسانه‎های خراسان شمالی مناسک گذر را بر چه مبنایی می‎توان رده‎بندی کرد و هریک دارای چه ویژگی‎های انسان‎شناختی فرهنگی است؟ هدف پژوهش حاضر این است که با مطالعه دقیق قصه‎ها و افسانه‎های این ناحیه، مناسک گذر را به عنوان یکی از مؤلفه‎‌های انسان‎شناسی فرهنگی به پژوهشگران حوزة علوم اجتماعی، ادبیات و تاریخ معرفی نماید. بررسی‌ها به روش توصیفی - تحلیلی و با نظر به دیدگاه وان‌ژنپ انجام شده، حاکی از آن است که در این آثارچهار مؤلفة مهم مناسک گذر عبارتند از تولد، بلوغ، ازدواج و مرگ. با توجه به مراحلی که عابر گذار در گذر از این مؤلفه‌ها پشت سر می-گذارد، بویژه در ازدواج و مرگ، می‌توان به الگویی فرهنگی دست یافت. مناسک گذر ازدواج در این آثار برگرفته از زندگی عامة مردم خراسان شمالی و جزء فرهنگ ماندگار آن است و نمادی از برکت، اولاد فراوان، شادی و مسرت بسیار و برخورداری دیگر افراد از بخشی از این شادی و برکت می‌باشد. همچنین، تاثیر فرهنگ کشاورزی و دامداری بر برخی حرکات دسته‌جمعی و در حلقه‌های بزرگ، نشانه‌ای از اتحاد و هم‌گرایی قومی است. مناسک گذر مرگ نیز برگرفته از دین مردم این ناحیه و هماهنگ با فرهنگ آنهاست. با بررسی و تحلیل این آثار می‌توان کارکردهایی چون القای ارزش‌ها و سنت‌های اجتماعی، پیوند دادن عابر گذار به تقدس، کمک به سهل‌تر شدن گذر، تحکیم پیوندها و همبستگی گروهی را در انجام مناسک گذر برشمرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Classification of rites of passage in North Khorasan stories and legends

نویسندگان [English]

  • Mozhgan Mirhoseini 1
  • zohreh rahmani 2
  • maryam dorpar 1
1 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Kosar University of Bojnord, Bojnord, Iran
2 Master's student of Narrative Literature, Kosar University of bojnord, Bojnord, Iran
چکیده [English]

the issue that the present study deals with is the classification of rites of passage in the stories and legends of North Khorasan; By posing these questions, on what basis can the rites of passage be classified in the stories and legends of North Khorasan, and what anthropological and cultural characteristics does each one have? The aim of the present research is to introduce the rites of passage as one of the components of cultural anthropology to researchers in the field of social sciences, literature and history by studying the stories and legends of this area. Investigations in the upcoming research, which were carried out using a descriptive-analytical method and according to Jenp's point of view , indicate that in these stories and legends, the four important components of the rites of passage are birth, puberty, marriage death. According to the stages the transitioner goes through in passing through these components, especially in marriage and death, a cultural model can be achieved. The rituals of marriage in these works are taken from the common life of the people of North Khorasan and are part of its enduring culture, and are a symbol of blessing, many children, great joy and happiness, Also, the influence of agricultural and animal husbandry culture on some collective movements and in large circles is a sign of ethnic unity and convergence. The rites of passage of death are also derived from the religion of the people of this region and are in harmony with their culture

کلیدواژه‌ها [English]

  • cultural anthropology
  • van gennep. rites of passage
  • stories
  • legends
  • North Khorasan
- اسدیان، محمد. (1399). آداب و آیین­های گذر انسان ایرانی. تهران: هنوز.
- اسکندری، حسین. (1381). شبانههای کویر، دفتری از افسانههای عامیانه «جلگه سنخواست». مشهد: محقق.
- امینی، فرح و عتیقه‎چی، نسرین. (1395). «نمادپردازی رنگ‎های سبز و قرمز در آیین ازدواج هرمزگان». پژوهشنامۀ فرهنگی هرمزگان، ش 12. د6. صص20- 38.
- بیتس، دانیل و  پلاگ، فرد. (۱۳95). انسان­شناسی فرهنگی. ترجمۀ محسن ثلاثی. چ 12. تهران: علمی.
- پانوف، میشل و پرن، میشل. (1382). فرهنگ مردم­شناسی. ترجمة عسکری خانقاه. تهران: سمت.
- توحدی، کلیم‎الله. (1379). درخت چهل دستان. مشهد: محقق.
- حاجیلو، فتانه و امیرقاسمی، مینو. (1390). نشانهشناسی مناسک گذر. تبریز: ستوده.
- خزاعی، حمیدرضا. (1382). افسانههای خراسان: اسفراین. ج7. مشهد: ماه‎جان.
- ذوالفقاری، حسن .(1395). «انواع بومی­سرودهای خراسان». جستارهای نوین ادبی. ش3. د49. صص127-154.
- ذوالفقاری، حسن و باقری، بهادر. (1399). افسانههای پهلوانی ایران. تهران: خاموش.
- رنجبر، محمود و ستوده، هدایت­الله. (1389). مردم­شناسی با تکیه بر فرهنگ مردم ایران. تهران: ندای آریانا.
- ریویر، کلور. (1379). درآمدی بر انسانشناسی. ترجمۀ ناصر فکوهی. تهران: نی.
- ساروخانی، باقر. (1381). مقدمهای برجامعه­شناسی خانواده. تهران: سروش.
- شکری، مریم. (1394). بررسی جنبه‎های انسان‎شناسی فرهنگی در ادبیات شفاهی مردم اسفراین. پایان‎نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی.
- شکورزاده، ابراهیم. (1346). عقاید و رسوم عامه مردم خراسان. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- شفیع­آبادی، ندا. (۱۳۹4). قصه­های عامیانه خراسان شمالی همراه با تحلیل ساختاری. کرج: فرآیین.
- طبیبی، حشمت­الله. (1374). مبانی جامعه­شناسی و مردم­شناسی ایلات و عشایر تهران. تهران: دانشگاه تهران.
- عباسی، سیما؛ صفری، مهدی و عسگری، لیلا. (1396). «کارکردهای اسطوره‎شناختی آب در ایران باستان». آموزش محیط زیست و توسعۀ پایدار. س6. ش2. صص 117-166.
- عابدی، آلاله. (1393). آیین گذر در فرهنگ قوم ترکمن با نگاهی به قوم گالش در شرق گیلان. پایان‎نامه کارشناسی ارشد. گیلان: دانشگاه گیلان.
- فرضی، حمیدرضا؛ هاشم‎زاده، علی و دهقان، علی. (1398). «بررسی نشانه‎شناسی مناسک گذر در داستان گل و نوروز خواجوی کرمانی».  فصلنامۀ بهارستان سخن. س. ش45. صص 137-162.
- فریزر، جیمز جرج. (۱۳83). شاخه زرین. ترجمه کاظم فیروزمند. تهران: آگاه.
- قرایی­مقدم، امان­الله. (۱۳۸۲).  انسان­شناسی فرهنگی. تهران: ابجد.
- کتاب مقدس، عهد عتیق و جدید.
- کوپر، جی­سی. (1386). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. تهران: فرهنگ نشر نو.
- گیلانی، نجم‎الدین؛ اکبری، مرتضی و یاری، سیاوش. (1396). «بررسی تحلیلی و تطبیقی سوگ­آیین‎های لُری و کُردی با سنت سوگواری در شاهنامه». ادبیات تطبیقی دانشگاه شهید باهنر کرمان. س9. ش17. صص 183- 205.
- ملک­زاده، حسن. (1391). مبانی انسانشناسی. تهران: علم.
- مهدوی­زاده، اولیاء. (1394). تحلیل و بررسی مردم­شناختی آیین‎های گذار روستای النگ. پایان‎نامۀ کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی.
- میرصادقی، جمال. (1394). ادبیات داستانی. چ 7. تهران: سخن.