بررسی نمادشناختی افسانه‌های خواف؛ با تأکید بر نمادهای آیینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند

2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.

3 استادیار زبان و ادبیات فارسی/ دانشگاه بیرجند

10.22077/jcrl.2024.7121.1089

چکیده

ادبیات شفاهی بازتاب زندگی اجتماعی و فرهنگی و نشان‌دهندۀ منش، احساس و اعتقادات هر جامعه است. افسانه‌‌های عامیانه از بطن اندیشه‌ها و عواطف مردم برخاسته‌‌اند و ظرفیت بسیاری برای تحلیل معنایی دارند و عمدتاً نمادها در این زمینه دارای نقشی اساسی هستند. این افسانه‌ها جلوه‌گاه فرهنگ هر جامعه‌اند و از باورهای آغازین و تخیلات مردم سرچشمه گرفته‌اند. از میان افسانه‌های شهرستان خواف که عمدتاً دارای بافتی نمادین هستند دو قصۀ «کاکل‌زری و دندان‌مروارید» و «سلطان و حیدربیگ» با روایت ویژۀ این شهرستان برای تحلیل نمادشناسی انتخاب شده‌اند. این قصه‌ها قابلیت معناسازی قابل‌توجهی دارند و به‌ویژه حضور مفاهیم آیینی را در نمادها به صورتی پررنگ نشان می‌دهند. پژوهش حاضر، به تحلیل نمادشناسانۀ این دو قصه با تشریح مفاهیم آیینی آن پرداخته و نخست به این سؤال پاسخ‌داده است که نمادهای موجود در متن از کدام بخش فرهنگ منشأ گرفته‌اند و سپس مفاهیم ذهنی و بسامد اندیشه‌های آیینی را در متن قصه‌ها‌ بررسی کرده‌است. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده، بیشتر نمادها از محیط زیست و فرهنگ مادی شهرستان گرفته‌شده‌اند و غالباً با مفهوم آیینی در متن حضور یافته‌اند. با توجه به شرایط جغرافیایی سخت‌گیر شهرستان خواف، به نظرمی‌رسد مردم با بخشیدن معنای دینی و عرفانی به عناصر مادی و طبیعی محیط اطراف خود و سهیم‌شدن در قصه‌ها، اسطوره‌ها و آیین‌های مذهبی، سعی داشته‌اند تعلق‌داشتن به یک گروه را به عنوان شکلی از امنیت به‌دست‌‌آورند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Symbolic analysis of legends of Khaf; with an emphasis on ritual symbols

نویسندگان [English]

  • Hamed Noruzi 1
  • Abdolkarim Javan 2
  • Abbas Vaezzadeh 3
1 University of birjand, humanity sciences faculty, department of Persian language and literature
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Human Sciences, Birjand University, Birjand, Iran.
3 Assistant Professor of Persian language and literature/University of Birjand
چکیده [English]

Oral literature reflects the social and cultural life and shows the character, feelings and beliefs of each society. Folk legends are born from people's thoughts and emotions and have a lot of capacity for semantic analysis, and mainly symbols have a fundamental role in this context. These legends are the manifestation of the culture of every society and originated from the initial beliefs and imaginations of the people. Among the legends of Khaf city, which mainly have a symbolic texture, two stories "Kakolzari and Dandanmarwarid" and "Sultan and Heydarbeg" with the special narration of this city have been selected for symbolic analysis. These stories have a significant ability to create meaning and especially show the presence of ritual concepts in symbols in a bold way. This study has analyzed these two stories by explaining their ritual concepts and first answered the question of which part of culture the symbols in the text originated from and then examined the mental concepts and the frequency of ritual thoughts in the stories. According to the obtained results, most of the symbols are taken from the environment and material culture of the city, and they are often present in the text with a ritual concept. Considering the harsh geographical conditions of Khaf city, it seems that people have tried to gain belonging to a group as a form of security by giving religious and mystical meaning to the material and natural elements of their surroundings and by participating in stories, myths

کلیدواژه‌ها [English]

  • Folklore literature
  • symbol
  • ritual concepts
  • Kakolzari and Dandanmorvarid
  • Sultan and Heydarbeg
  • Khaf
  • آگدن، سی. کی. و ریچاردز، آی. ای. (1392). معنای معنا. تحلیل و ترجمۀ محمود فضیلت و مریم نویدی. تهران: زوار.
  • آلستون، ویلیام. (1381). فلسفۀ زبان. ترجمۀ احمد ایرانمنش و احمدرضا جلیلی. تهران: سهروردی.
  • بدره‌ای، فریدون. (1346). «مقدمه‌ای بر معناشناسی». دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. س1. ش15. صص 69 –
  • اسپرغم، ثمین؛ قوام، ابوالقاسم؛ بامشکی، سمیرا. (1397). «تحلیل ساختاری بارداری‌ها و زایش‌های فراطبیعی در قصه‌های پریان ایرانی و اسطوره‌های ایرانی، هندی و بین‌النهرینی». پژوهش‌های ایران‌شناسی، س 8. ش صص 19-1.
  • پورنامداریان، تقی. (1364). رمزو داستان‌های رمزی در ادب فارسی. تهران : علمی و فرهنگی.
  • توسلی، غلام‌عباس. (1371). نظریه‌های جامعه‌شناسی. تهران: سمت.
  • جیلت، پیتر. (1397). ولادیمیر پراپ و قصۀ شفاهی جهانی. ترجمۀ پگاه خدیش. تهران: روزنه.
  • دو سوسور، فردینان. (1378). دورۀ زبان‌شناسی عمومی. ترجمۀ کورش صفوی. تهران: هرمس.
  • ذوالفقاری، حسن. (1394). زبان و ادبیات عامۀ ایران. تهران: سمت.
  • شوالیه، ژان و گربران، آلن. (1384 – 1387). فرهنگ نمادها. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
  • صفوی، کوروش. (1382). «نگاهی به آرای فیلسوفان زبان در طرح نظریه‌های معنایی». دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز. س46. ش186. صص 85 –
  • غزالی، ابوحامد محمد. (1383). کیمیای سعادت. به کوشش حسین خدیو جم. تهران: علمی فرهنگی.
  • کوپر، جین. (1379). فرهنگ مصور نمادهای سنتی .ترجمۀ ملیحه کرباسیان. تهران: فرشاد.
  • لوفر دلاشو، مارگریت. (1366). زبان رمزی قصه­های پریوار. ترجمۀ جلال ستاری. تهران: طوس.
  • مارزلف، اولریش. (1376). طبقه‌بندی قصه‌های ایرانی. تهران: سروش.
  • مک کواری، جان. (1387). تفکر دینی در قرن بیستم. ترجمۀ بهزاد سالکی. تهران: امیرکبیر.
  • میبدی، ابوالفضل رشیدالدین. (1371). کشف‌الأسرار و عده‌الأبرار. به کوشش علی‌اصغر حکمت. تهران‌: امیرکبیر.
  • میرصادقی، جمال و میرصادقی، میمنت. (1377). واژه‏نامۀ هنر داستان‏نویسی. تهران: کتاب مهناز.
  • نظامی، الیاس بن یوسف. (1313). مخزن‌الأسرار. شرح و حواشی وحید دستگردی. تهران: ارمغان.
  • هال، جیمز. (1380). فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمۀ رقیه بهزادی. تهران: فرهنگ معاصر. یاحقی، محمدجعفر. (1386). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
  • یونگ، کارل گوستاو. (1377). انسان و سمبو­ل­هایش. ترجمۀ محمود سلطانی. تهران: جامی.
  • Newmark, P. (1981). A Textbook of Translation. London: Prentice Hall.

منابع شفاهی:

  • عبدالقادر حاکمی، روستای مژن‌آباد شهرستان خواف.
  • مرحوم مریم حقدادی، روستای سلامی شهرستان خواف.
  • مرحوم معصومه میش‌مست، روستای اسدآباد شهرستان خواف.
  • فاطمه گم‌کرده، روستای اسدآباد شهرستان خواف.
  • معصومه میرزاده، روستای اسدآباد شهرستان خواف.