باورها و آیین‌های مرتبط با درخت در اساطیر و فرهنگ عامۀ ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند

10.22077/jcrl.2025.7790.1138

چکیده

درخت همواره برای بشر نمادی از جاودانگی و خردمندی بوده است. ایران یکی از کهن‌ترین فرهنگ‌هایی است که در آن همواره درخت، به عنوان موجودی مقدس، مورد احترام بوده و کارکردهای آیینی بسیار داشته است. اساطیر و تاریخ ایران پر از رویدادها و آیین‌هایی است که به تقدس درخت بازمی‌گردد. امروزه با وجود غلبۀ نسبی مدرنیته زندگی در ایران از یک‌سو و مخالفت مذهب اسلام با باورهای عامیانه از سوی دیگر، همچنان در اغلب نقاط ایران درختان مقدسی وجود دارند که کارکردهای ویژۀ خود را حفظ کرده‌اند. به گونه‌ای که می‌توان گفت هیچ دهستانی در ایران وجود ندارد که از درخت یا درختان مقدس خالی باشد. مشهورترین درختان مقدس در باورهای عامیانۀ مردم ایران عبارتند از: سرو، چنار، نخل، پسته کوهی (بنه)، نفوس، توت، گردو، زالزالک، بادام کوهی، زیتون، گودگز، سدر، آزاد، تاوی، انگور و کاج. اغلب این درختان یا میوه‌دار هستند یا خواص دارویی دارند و به دلیل اقتصادی یا پزشکی در زندگی انسان‌ها نقشی حیاتی یافته‌اند. انواع این درختان به دلیل تنوع جغرافیایی در ایران بسیار زیاد است؛ اما با وجود تنوع درختان، کارکردها، آیین‌ها و باورهای مرتبط با آن‌ها در همۀ ایران مشترک است. این باورها را می‌توان در 8 محور زیر بررسی نمود: 1. بهشتی بودن؛ 2. خدا، پادشاه یا سید بودن؛ 3. عملکردهای جادویی؛ 4. کیفرهای آسیب رساندن و قطع درختان؛ 5. تقدس درختان در زمان‌های مقدس؛ 6. تقدیم پیشکش و قربانی به درخت؛ 7. بدشگونی درختان؛ 8. انسان‌پنداری درخت. این پژوهش بر اساس یافته‌های میدانی نگارندگان و منابع کتابخانه‌ای فراهم آمده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Beliefs and rituals related to trees in the mythology and popular culture of Iran

نویسنده [English]

  • Kolsum Qorbani juybari
University of birjand, humanity sciences faculty, department of Persian language and literature
چکیده [English]

Trees have always been a symbol of immortality and wisdom for mankind. Iran is one of the oldest cultures in which trees, as sacred beings, have always been respected and have had many ritualistic functions. Mythology and history of Iran are replete with events that denote the sanctity of trees. It goes without saying that there is no village in Iran that is empty of holy trees. The most famous holy trees in the popular beliefs of the Iranian people are: Cypress, Plane trees, Palm, Pistachio (Baneh), Nofoos trees, Berries, Walnut, Hawthorn, Almond, Olive, Tamarisk, Cedar, Zelkova, Tavi trees, Grape and Pine. Most of these trees are either fruit-bearing or have medicinal properties and for economic or medical considerations, they have played a vital role in human life. Due to geographical diversity, there has been a lot of such trees in Iran and despite their diversity, the functions and beliefs associated with them are common throughout the country. These beliefs can be classified into the following eight categories. 1. Being heavenly; 2. Being god, king or Sayyid; 3. Having magical functions; 4. Penalties for damaging and cutting down the trees; 5. Sanctification of trees at sacred times; 6. Offering sacrifices to trees; 7. The ominousness associated with trees; and 8. Humanization of trees. The data for this research were collected through field work of the writers and archival resources.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tree
  • ritual
  • belief
  • Folklore
  • sanctity
آبادانی، فرهاد. (1345). «درخت آسوریک». نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان. س2. تابستان و پاییز، ش 2 و 3. صص 207-211.
ابوالقاسمی، محسن. (1383). شعر در ایران پیش از اسلام. تهران: طهوری
احمدی ری‌شهری، عبدالحسین. (1375). سنگستان. نوید شیراز.
اذکایی، پرویز. (1386). «منشأ مناظره‌های ادبی (ایران باستان و میان‌رودان)». پژوهش‌های ادب عرفانی. ش1. بهار. صص: 1-10.
اسدی طوسی. (1354). گرشاسپ‌نامه. به اهتمام حبیب یغمایی. تهران: کتابخانة طهوری.
اسدی گوکی، محمدجواد. (1379). فرهنگ عامیانۀ گلباف. کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.
اسدیان خرم‌آبادی، محمد؛ جلان فرخی، محمدحسین؛ کیایی، منصور. (1358). باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام. تهران: مرکز مردم‌شناسی ایران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
افراسیاب‌پور، علی‌اکبر. (1381). جغرافیای تاریخی نهاوند. قم: انتشارات زهیر.
آسموسن، ج. پ. (1348). اصول عقاید و اعتقادات دیانت زردشتی، در دیانت زرتشتی. ترجمۀ فریدون وهمن. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
اعظمی‌راد، گنبد دردی. (1382). نگاهی به فرهنگ مادی و معنوی ترکمن‌ها. مشهد: ناشر مؤلف.
اقتداری، احمد. (1343). فرهنگ لارستانی. تهران: فرهنگ ایران زمین.
آموزگار، ژاله. (1383). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
آیدنلو، سجاد. (1378). «هوم در اوستا. نوشته‌های پهلوی و شاهنامه». کیهان فرهنگی. ش155. شهریور. صص67-69.
بیرلین، ج، ف. (1386).  اسطوره‌های موازی. ترجمۀ عباس مخبر. تهران: مرکز.
بیهقی، ابوالحسن علی بن زید. (1361). تاریخ بیهق. به کوشش احمد بهمنیار. تهران: کتابفروشی فروغی.
پاینده، محمود. (1340). «معرفی کتاب آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم». نشریه گیله‌وا.
پور داوود، ابراهیم. (1343). اناهیتا. به کوشش مرتضی گرجی. تهران: امیرکبیر.
پور ریاحی، مسعود. (1353). «پیرامون یک واژه از درخت آسوری». نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی تبریز. ش 111. پاییز. صص 362- 369.
پورکاظم، حاج‌کاظم. (1375). جامعه‌شناسی قبایل عرب خوزستان. تهران: عامه.
تفضلی، احمد. (1345). «دو واژۀ پارتی از درخت آسوری و برابر آن‌ها در فارسی». دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. ش45. آذر. صص 138- 147.
تفضلی، احمد. (1383). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: سخن.
جاماسپ آسانا. (1382). متن‌های پهلوی. پژوهش سعید عریان. تهران: سازمان میراث فرهنگی.
جان، صدقه و ترکی، محمدرضا. (1378). «درخت در اساطیر کهن». مجلۀ شعر. ش26. صص 140-150.
جعفری قریه‌علی، حمید. (1386). «هوم پشمین پوش یا گیاه زرین». مجلة علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز. د 26 . ش2. پیاپی 51.
جلالی نایینی، محمدرضا. (1372). گزیده‌ سرودهای ریگ ودا. تهران. نشر نقره.
جمالی‌یزدی، ابوبکر مطهر. (1346). فرخ‌نامه. به کوشش ایرج افشار. تهران: امیرکبیر.
حبیبی فهلیانی، حسن. (1377). ممسنی در گذر تاریخ. شیراز: نوید شیراز.
افشار سیستانی، ایرج. (1366). نگاهی به ایلام. تهران: نشر هنر.
خدیش، حسین. (1379). فرهنگ مردم شیراز. شیراز: دانش‌نامۀ فارس.
خسروی، عبدالعلی. (1368). فرهنگ بختیاری. تهران: فرهنگسرا.
خوشدل، محمدرضا. (1377). ادبیات شفاهی روستا. تهران: خاتم.
دوبوکور، مونیک. (1387). رمزهای زنده جان. ترجمۀ جلال ستّاری. تهران: مرکز.
دوشن گیمن، ژاک. (1383). آراء گوناگون دربارۀ زردشت. ترجمۀ آرزو رسولی. نامۀ فرهنگستان. ضمیمۀ شمارۀ 16.
ذبیحی، رحمان. (1396الف). «جست وجو در سرچشمه‌ها و تحلیل بن مایۀ «درخت» در آثار ناصرخسرو». دو فصلنامۀ زبان و ادبیات فارسی. س 25. ش82. بهار و تابستان. صص115-131 .
ذبیحی، رحمان. (1396ب). «باورها و آیین های عامیانه نباتی در نزهت نامه علایی». دوماهنامه فرهنگ و ادبیات عامیانه. س5. ش18. بهمن و اسفند. صص 29ـ 46.
ذوالفقاری، حسن. (1395). باورهای عامیانه مردم ایران. تهران: چشمه.
رضایی، جمال. (1381). بیرجندنامه. به اهتمام محمود رفیعی. تهران: هیرمند.
رضوی هابادی، سید علی. (1382). فرهنگ مردم بهاباد. یزد: بهاباد.
رضی، هاشم. (1381). دانشنامۀ ایران باستان. تهران. سخن
روح‌الامینی، محمود. (1379). «پژوهشی مردم‌شناختی در منظومۀ درخت آسوریک». ادب پهلوانی. محمدمهدی مؤذن جامی. تهران: قطره
زنر، آر. سی. (1384). طلوع و غروب زردشتی‌گری. ترجمۀ تیمور قادری. تهران: امیرکبیر.
ساسانفر، آبتین. (1386). برگردان هفت هات از گات‌ها. تهران. علم
سالاری، عبدالله. (1377). فرهنگ مردم کوهپایۀ ساوه. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
سرکاراتی، بهمن. (1382). «گفتار دربارۀ درخت آسوریک». نامۀ پژوهشگاه (ویژه ناصر خسرو). ش4.
شادابی، سعید. (1377). فرهنگ مردم لرستان. لرستان: افلاک.
شکورزاده، ابراهیم. (1363). عقاید و رسوم مردم خراسان. تهران: سروش.
شهمردان بن ابی الخیر. (1362). نزهت نامۀ علائی. به تصحیح فرهنگ جهانپور. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شوالیه، ژان و گربران. آلن. (1382). فرهنگ نمادها. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
صحت، محمود. (1350). تاریخ مفصل کرمان. کرمان: بی‌نا.
صلاحی‌نژاد، علی. (1377). کلاردشت چون نقش رخ بهشت. تهران: لیتوگرافی کوهرنگ.
عباسی، هوشنگ. (1380). «درخت در فرهنگ مردم گیلان». فرهنگ گیلان. س3. ش 9 و 10. صص 65.
عبدلی، علی. (1369). تاتها و تالشان. بی‌جا: مؤلف.
عدلی، محمدرضا. (1387). «مفهوم قربانی (یجنه/ یسنه) در هند و ایران باستان». پژوهشنامۀ ادیان. ش 4. پاییز و زمستان. صص 101- 136.
عریان، سعید. (1367الف). «درخت آسوری». چیستا. ش52. آبان. صص 166-178.
عریان، سعید. (1367ب). «درخت آسوری2». چیستا. ش 53 و 54. آذر و دی. صص253-267.
فردوسی، ابوالقاسم. (1382). شاهنامه. به تصحیح جلال خالقی مطلق. دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
فرنبغ دادگی. (1369). بندهشن. گزارش مهرداد بهار. تهران: توس
فروید، زیگموند. (1362). توتم و تابو. ترجمۀ باقر ایرج‌پور. تهران: آسیا.
کریستین‌سن، آرتور. (1378). ایران در زمان ساسانیان. ترجمۀ رشید یاسمی. ویرایش حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: دنیای کتاب.
کلینی، ابوجعفر محمّد بن یعقوب بن اسحق رازی. (1421هـ.ق.). اصول کافی. 6 جلد. ترجمه و شرح محمد باقر کمره‌ای. تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
گات‌ها. (1378). برگردان و گزارش ابراهیم پورداوود. تهران: اساطیر
گری، جان. (1378). اساطیر خاور نزدیک. ترجمۀ باجلان فرخی. تهران: اساطیر.
گزنفون. (1384). بازگشت ده هزار یونانی. ترجمۀ حسینقلی سالور و مسعود سالور. تهران: اساطیر.
ماسه، هانری. (1355). معتقدات و آداب ایرانی. ترجمۀ مهدی روشن‌ضمیر. تبریز: مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران.
ماهیار نوابی، یحیی. (1363). درخت آسوریک. تهران: فروهر.
معین، محمد. (1355). مزدیسنا و ادب پارسی. 2 جلد. تهران: دانشگاه تهران.
مقدم، محسن. (1337). «مبانی اعتقادات عامه در ایران». مجلۀ مردم‌شناسی. ش2. پاییز. ص166.
سیاحت نامۀ فیثاغورث در ایران. (1363). ترجمۀ یوسف اعتصامی. تهران: دنیای کتاب.
موسوی، سیدحسن. (1362). گوشه‌هایی از فرهنگ و آداب و رسوم مردم کوهمره نودان، جروق، سرخی فارس، توس. شیراز: نوید شیراز.
ناس، جان بایر. (1383). تاریخ جامع ادیان. ترجمه علی اصغر حکمت. تهران: علمی و فرهنگی.
هاشم‌نیا، محمود. (1380). فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه). بی‌جا: مؤلفین.
هدایت، صادق. (1379). فرهنگ عامیانۀ مردم ایران. به کوشش جهانگیر هدایت. تهران: چشمه.
هدایت، صادق. (1342). نیرنگستان. تهران: امیرکبیر.
هرودوت (1387). تاریخ هرودوت. جرج راولینسن. علامعلی وحید مازندرانی. تهران: علمی و فرهنگی.
هروی، قاسم بن یوسف ابونصری. (1396). ارشادالزراعه. به اهتمام محمد مشیری. تهران: دانشگاه تهران.
هینلز، جان راسل. (1382). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: چشمه
ورمازرن، مارتین. (1387). آیین میترا. ترجمۀ بزرگ نادرزاده. تهران: چشمه
وزیدگیهای زادسپرم. (1385). گزارنده محمدتقی راشدمحصل. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
وفایی، زهره. (1378). سئنامالار «آمد نیامدهای» رایج در مردم تبریز. تبریز: زینب.
یاحقی، محمدجعفر. (1375). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و سروش
یشت‌ها. (1377). گزارش ابراهیم پورداوود. تهران: اساطیر.
یگانه، عیسی. (بی‌تا). نگاهی به تاریخ و فرهنگ «ایل قاراپاپاخ». بی‌جا: مؤلف.
یوسفی، فریده. (1380). فرهنگ و آداب و رسوم سوادکوه. تهران: پژوهش‌های فرهنگی.
Alebrahim Dehkordi, Saba and Shahram Taghipoor and Hamid Rezaei (2015), A Study on the Significance of Cypress, Plantain and Vine in Persian Culture, Art and Literature, Mediterranean Journal of Social Sciences MCSER Publishing, Rome-Italy, Vol 6 No 6 S6, December, pp.412-416.
Anklesaria, T.D. & B. T., (1908), The Bundahishn, Bombay.
Bartholomae , C. (1922). ‘Zur Kenntis der mitteliranschen Mundarten’, II, Sb. HAW, Heidellberg.
Dasgupta, S., (1997), A History of Indian Phiosophy, Vol. 1, Delhi, Motilal Banarsidass.
Eggeling, Julius (1885), "Introduction", The Sacred Books of the East, šatapatha.brāhmana, Vol. xxvi, Max Muller (ed.), Oxford.
Hadidi, Khalil and Parvaneh Adelzadeh and Ashraf Jabari (2012), Survey on The Status of Cypress in Iran Myths, Journal of Applied Environmental and Biological Sciences, J. Appl. Environ. Biol. Sci., 2(9)475-479.
Henning, W. B. (1977). ‘A Pahlavi Poem’, Acta Iranica VI (selected papers), Leiden. pp. 349-357.
James, E. O. (1908), “Sacrifice”, in Encyclopedia of Religion and Ethics, Volume XI, Ed. James Hastings and others, New York, Charles Scribner’s Sons.
Josephson, Jodith (1997), The Pahlavi Translation Technique as Illustrated by Hom yasht, UPPSALA.
Kanga, M., F., (1988), "Barsom", Encyclopedia Iranica, Ehsan Yarshater (ed.), Vol. III, Fasc. 8, pp. 825-827.
Macdonel, A., A. (1897), Vedic Mythology, Strassburg.
Radhakrishnan, S. (2008), Indian Philosophy, New Delhi, Oxford University press.
Rainey, Anson (1996), "sacrifice", Encyclopedia Judaica, Keter Pub., Jerusalem.
šatapatha.brāhmana , Eggeling, Julius (1885), "Introduction", The Sacred Books of the East, Vol. xxvi, Max Muller (ed.), Oxford.
Smith, Jonathan (1986), "Ages of the World", Encyclopedia of Religion, Mircea Eliad (ed.), New York, Macmillan.
Tafazzoli, Ahmad. (1996). ‘Drakht ī Āsūrīg’, Encyclopedia Iranica, vol. VII, Costa Mesa, California, 547-9.
Windischman, F., H., H. (1846), "Ueber den Somacultus der Arier"  in Abhandlungen der münchener Akademie.
Zamani Alavijeh, Ali (2012), “Manifestation of Plant, Tree and Human in Asian Mythology”, International Conference on Humanity, History and Society  IPEDR vol.34, IACSIT Press, Singapore, pp. 180-183.