تحلیل مناقب هفت‌رنگ ابن حسام خوسفی در مدح امام زمان (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

10.22077/jcrl.2025.8770.1192

چکیده

چکیده

رسالت شعر آیینی بیان مسائل اعتقادی است. هر شاعر در انجام این رسالت سبک و روش خاصی دارد. این مقاله به روش توصیفی - تحلیلی شگردهای بلاغی ابن حسام خوسفی در «ترکیب‌بند مناقب هفت‌رنگ امام زمان (ع)» را بررسی می‌کند. ابتدا به بررسی جداگانة زیبایی‌ها و بن‌مایه‌های معنایی هفت‌بند شعر می‌پردازد؛ سپس نتیجه‌گیری نهایی را ارائه می‌دهد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که شاعر قالب ترکیب‌بند هفت‌بندی با محوریت رنگ‌ها را برگزیده و به ترتیب در هر بند رنگ‌های سفید، سرخ، زرد، سبز، کبود، بنفش و سیاه را در جایگاه ردیف قرار داده و به ترتیبِ بسامد، با بهره‌گیری از واج‌آرایی، تکرار، جناس، استعارة مصرّحه، تناسب، کنایه، تشبیه بلیغ اضافی، تشخیص، تشبیه مفصل، حسن تعلیل، تلمیح، تشبیه بلیغ اسنادی، ایهام، تشبیه تفضیل، تضاد، پارادوکس، به ترتیب بندها به بیان این موضوعات محوری پرداخته است: روشنی عالم به نور امام زمان (ع)، عظمت یافتن دین با مبارزات آن حضرت، مقابله با دشمنان و بی‌عدالتی و مبارزة مسلحانه، ادامة راه پیامبر و امام علی (ع) و امام حسین (ع) و خون‌خواهی ایشان و جنگاوری و مبارزه با بی‌دینان، محو سیاه‌کاران و شفاعت از شاعر که از پیروان راستین آن حضرت است.

شاعر با آشنایی‌زدایی و قاعده‌افزایی و خلاقیت، با موفقیت به بیان مؤثر و زیبای مفاهیم موردنظر خود نایل آمده است.

واژگان کلیدی: ابن حسام خوسفی، مناقب هفت‌رنگ در مدح امام زمان (ع)، شعر آیینی، ترکیب‌بند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis of Ibn Husam-e-Khusfi's Seven-Color Perspectives on Imam Zaman (AS)

نویسنده [English]

  • Fatemeh Bidokhti
Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Abstract

The mission of religious poetry is to articulate matters of faith. Each poet employs a unique style and

method in fulfilling this mission. This article utilizes a descriptive-analytical approach to investigate

the techniques employed by Ibn Husam Khusfi in his tarkib-band (stanzaic poem) Manaqib-e HaftRang in praise of Imam al-Zaman (a.t.f.s.), and to explore the reasons for his choice of a sevenstanza tarkib-band format for this purpose. Initially, the aesthetic qualities and underlying semantic

foundations of the seven stanzas of the poem are examined; subsequently, a final conclusion is

presented. The findings of this research indicate that the poet, in order to express his profound devotion

to Imam al-Zaman (a.t.f.s.), selected a seven-stanza tarkib-band format centered on colors. In each

stanza, he has sequentially positioned the colors white, red, yellow, green, azure, violet, and black as

the refrain. In order of frequency, he has utilized alliteration, repetition, paronomasia.,

explicit metaphor,suitability,metonymy, attributive hyperbolic simile,

personification, detailed simile,poetic justification, (allusion), predicative

simile, iham (equivocation), comparative simile, antithesis, and paradox to articulate these central

themes in sequential stanzas: the illumination of the world by the light of Imam al-Zaman (a.t.f.s.), the

magnification of the religion through his struggles, confrontation with enemies and injustice and armed

struggle, the continuation of the path of the Prophet, Imam Ali (as), and Imam Hussein (as), seeking

their blood vengeance, and warfare and struggle against the irreligious, the eradication of evildoers, and

the Imam’s intercession for the poet as one of his true followers. Through defamiliarization, rulebreak

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Husam-e-Khusfi
  • Seven-Colored virtues
  • Praise of Imam Zaman (AS)
  • Ritual Poetry
  • Composition.*
 قرآن.
آل بویة لنگرودی، عبدالعلی؛ ورز، لیلا. (۱۳۸۹). «عناصر زیباشناختی سخن از دیدگاه عبدالقاهر زنجانی و بندتو کروچه و آ. ای ریچاردز». فصلنامة لسان مبین (پژوهش عربی). س 2. ش 1. صص 1-32.
الیوت، تی. اس. (1373). دین و ادبیات. ترجمه زهره خطیبی، فصلنامة هنر. ش26. صص 413-420.
امین، حسن. (1387). دانش نامة شعر. تهران: دایرةالمعارف ایران‌شناسی.
ابن حسام، محمد بن حسام‌الدین. (1390). دیوان مولانا محمد بن حسام خوسفی. به اهتمام مرادعلی واعظی. تهران: فکر بکر.
پورنامداریان، تقی. (1381). سفر در مه. تهران: نگاه.
حسن‌زاده، شهریار. (1386). قافیة ساده. تهران: سپهر کهن.
خاوری، فرشته؛ جدیدالاسلام، حبیب؛ رومیانی، بهروز. (1397). «بررسی و تحلیل ساختار شعر ابن حسام بر اساس نظریة جفری لیچ». مطالعات تطبیقی. س12 ش48. صص 373-401.
سارتر، ژان پل. (1348). ادبیات چیست؟ ترجمه ابوالحسن نجفی. ج1. تهران: کتاب زمان.
شمیسا، سیروس. (1342). بیان و معانی. تهران: فردوس.
شوالیه، ژان و آلن گربران. (1378). فرهنگ نمادها. ترجمه سودابة فضایلی. تهران: جیحون.
شوپنهاور، آرتور. (1375). هنر و زیبایی‌شناسی. ترجمه فؤاد روحانی. تهران: زریاب.
طاهری، حمید و رحمانی، مریم. (1390). «تصویر در شعر سپید». نشریه ادب پارسی معاصر. س1 ش2. صص 89-114.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1417ق). المیزان. بیروت: مؤسسه الاعلی للمطبوعات.
غلامرضایی، محمد. (1386). سبک‌شناسی شعر فارسی از رودکی تا شاملو. چاپ سوم. تهران: جامی (مصدق).
فتوحی، محمود. (1393). بلاغت تصویر. تهران: سخن.
کروتکف، جورج؛ بناپور، هاشم. (1384). «رنگ و عدد در هفت‌پیکر». زمستان. ش16. صص 38-71.
کروچه، بندتو. (1372). کلیات زیبایی‌شناسی. ترجمه فؤاد روحانی. تهران: علمی فرهنگی.
محسنیان‌راد، مهدی. (1381). «فرهنگ و زیبایی‌شناسی شهری»، فرهنگ عمومی. ش7. ص 45.
واعظی، مراد علی. (1386). «ابن حسام خوسفی، پردازش‌گر شعر مذهبی در قرن نهم». فرهنگ خراسان جنوبی. س2 ش4. صص 167-183.
واعظی، مرادعلی؛ مدنی ایوری، سیده طیبه. (1393). «لحن حماسی در اشعار آیینی محمد بن حسام خوسفی»، فصلنامه مطالعات فرهنگی- اجتماعی خراسان. ش31. صص 165-202.
همایی، جلال‌الدین. (1364). فنون بلاغت و صناعات ادبی. چاپ سوم. تهران: طوس.