تحلیل بینامتنی تاریخ انبیا در تلمیحات غزل شاعران جوان با تکیه بر نظریه ی کریستوا (مطالعه ی موردی غزل‌های دهه ی 80 و 90 هجری شمسی)

جوادی, الهام; یگانه, سپیده

doi:10.22077/jcrl.2025.8965.1202

تحلیل بینامتنی تاریخ انبیا در تلمیحات غزل شاعران جوان با تکیه بر نظریه ی کریستوا (مطالعه ی موردی غزل‌های دهه ی 80 و 90 هجری شمسی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

الهام جوادی

سپیده یگانه

گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

10.22077/jcrl.2025.8965.1202

چکیده

مطالعات بینامتنی یکی از رویکردهای نقد آثار ادبی است و آرایه‌ی تلمیح- به ویژه تلمیحات تاریخی- یکی از بارزترین جلوه‌های ارتباط بینامتنی است که در غزل معاصر بسامد چشمگیر دارد. از میان آرای سوسور، باختین، بارت و کریستوا، نظریه‌ی نفی‌های سه‌گانه‌ی کریستوا به جهت اهمیت تاریخ در مثلث سه‌ضلعی فهم اثر ادبی (زبان، تاریخ، سوژه) مبنای پژوهش حاضر قرار گرفت. وی تمام روابط متنی رادر یک حوزه‌ی کلان بینامتنیت و متمرکز بر روابط هم‌عرض متنی تعریف می‌کند وقواعد سه‌گانه را در تحلیل‌های بینامتنی ارائه می‌دهد.«نفی جزئی» که در آن متن حاضر جزئی از متن غایب را، بدون نوآوری و ابتکار می‌آورد؛«نفی متوازی» رابطه‌ی متن حاضر با متن غایب به‌گونه‌ای است که سازشی میان دو متن برقرار شده و متن حاضر با پیام متن غایب هم‌سوست؛«نفی کلی» بالاترین سطح رابطه‌ی بینامتنی است که در آن، متن حاضر به بازآفرینی،تحول و دگرگونی متن غایب می‌پردازد وبر این اساس می‌توان به موضع ذهنی پدیدآورندگان (تسلیم‌شونده یا چالش‌گر و یا دگرگون‌کننده)دست یافت با بررسی 86 مجموعه شعر چاپ‌شده در دو دهه‌ی اخیر، بسامد تلمیح به تاریخ انبیا با فراوانی 288 ارزیابی شد. بر این اساس روایات تاریخی درباره‌ی «یوسف (ع)»، «آدم (ع)» و «موسی (ع)» به ترتیب در صدر توجه غزل‌سرایان قرار گرفته است و انواع نفی‌های سه‌گانه به ترتیب بسامد عبارتنداز «نفی جزئی» (با 200 مورد)، «نفی کلی» (49 مورد)و «نفی متوازی» (39مورد).این فراوانی نشان می‌دهد که موضع ذهنی غزل‌سرایان در مواجهه با بینامتنیت تاریخ انبیا، تسلیم‌شونده بوده است و چالش‌گری و دگرگون‌کنندگی در جایگاه بعدی با بسامدی نزدیک به هم قرار دارند.

کلیدواژه‌ها

بینامتنیت

تاریخ انبیا

تلمیح

غزل شاعران جوان

نفی‌های سه‌گانه

موضوعات

ادبیات مذهبی

عنوان مقاله English

Intertextual Analysis of the History of the Prophets in the Allusions of the Young Poets Ghazal poetry Based on Kristeva's Theory (Case Study of Ghazals from the 80s and 90s AH)

نویسندگان English

elham javadi

sepideh yeganeh

Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran

چکیده English

Intertextual studies are oneof the approaches to the criticism of literary works,Among the views of Saussure,Bakhtin,Barthes and Kristeva, Kristeva's theory of triple negations was used asthe basis for the present study due to the importance ofhistory in the three-sided triangle of understanding aliterary work(language, historysubject).He defines all textual relationsin a macro-domainof intertextuality,focusing on co-textual relations, and presents three rules in intertextual analysis:partial negation,in which the present text brings in a part of the absent text without innovatio r originality;parallel negation is the relationship between the present text and the absent text insuchaway that a compromise is established between the two texts and the present text is consistent with the message of the absent text;total negation" is the highest levelof intertextual relations, in which the present text recreates, transforms, and transforms the absent text, and on this basis, the mental position of the creators (submissive, challenging, or transformative) can be reached. By examining 86 collections of poetry published in the last two decades, the frequency of allusion to the history of the prophets was assessed at 288. Accordingly, historical narratives about Yusuf, Adam and Moses have been at the forefront of the lyricists' attention, respectively, and the types of triple negations, in order of frequency are partial negation, total negation and parallel negation.This frequency shows that the lyricists' mental position in facing the intertextuality of the history of the prophets has been one of submission, and challenging and transforming are in the next position with a frequency close to each other.

کلیدواژه‌ها English

Intertextuality

history of the prophets

allusion

ghazals of young poets

triple negations

کتابنامه

قرآن کریم.

آلن، گراهام. (1385). بینامتنیت. ترجمه‌ی پیام یزدانجو. تهران: مرکز.

احمدی، بابک. (1370). ساختار و تاویل متن. تهران: مرکز.

حکمت، علی‌اصغر. (1342). نه گفتار در تاریخ ادیان. شیراز: دانشکدة ادبیات.

روزبه، محمدرضا. (1379). سیر تحول غزل فارسی. تهران: روزنه.

شمیسا، سیروس. (1373). سیر غزل در شعر فارسی. تهران: فردوس.

اقبال آشتیانی، عباس و مرزبان، ایراندخت. (1389). تاریخ اسلام و عصر خلفای اموی و عباسی. تهران: محور.

ایمانی، حافظ. (1388). ذکر مزامیر. تهران: سوره‌‌ی مهر.

بهرام‌‌پرور، سیامک. (1389). به رنگ نارنگی. تهران: هنر رسانه اردی‌بهشت.

تایسن، لوئیس. (1387). نظریه‌‌های نقد ادبی معاصر. ترجمه‌‌ی مازیار حسین‌‌زاده و فاطمه حسینی. ویراستار حسین پاینده. تهران: نگاه امروز، حکایت قلم نوین.

ترسا، فاطمه. (1399). حریم خصوصی. تهران: فصل پنجم.

جعفری‌آذرمانی، مریم. (1396). نواحی. تهران: فصل پنجم.

جنتی، حسین. (1392). ن. تهران: فصل پنجم.

حبیبی کسبی، محمود. (1388). من‌‌شور. تهران: سوره‌‌ی مهر.

حقیقت، عبدالرفیع. (1348). تاریخ نهضت‌‌های ملی ایران از حمله‌‌ی تازیان تا ظهور صفاریان. تهران: کتب ایران.

خان‌محمدی، محمدمهدی. (1397). هیاهو. تهران: شهرستان ادب.

خوش‌حال، امیرحسین. (1397). خیابان یک‌طرفه. تهران: فصل پنجم.

داد، سیما. (1385). فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: مروارید.

دلدار، مارال. (1398). اشراق در تغزل باران. تهران: فصل پنجم.

رازی، مه‌زاد. (1397). نقاب. تهران: فصل پنجم.

رصدی، فرخ. (1385). تاریخ انبیاء و تاریخ چهارده معصوم. اصفهان: نقش نگین.

رفیعی، رفیع‌‌الدین. (1392). الدرجات الرفیعه فی وقایع الشیعه. قم: محض یار.

ساسانی، فرهاد. (1384). «تأثیر روابط بینامتنی در خوانش متن»؛ زبان و زبان‌‌شناسی. تهران: س1، ش 2. صص 39-55.

سعیدپور، علی. (1397). آسیمه سر. تهران: سیب سرخ.

شمیسا، سیروس. (1377). فرهنگ اشارات ادبیات فارسی. تهران: میترا.

شمیسا، سیروس. (1386). فرهنگ تلمیحات. تهران: فردوس.

شیردل، حسین. (1397). فنون دلبری. تهران: فصل پنجم.

صاحب علم، سعید. (1398). چند سال بعد. تهران: فصل پنجم.

صباغ‌‌نو، امید. (1394). روایت 3تم. تهران: فصل پنجم.

طاهری، محمدرضا. (1392). سرفه‌‌های گرامافون. تهران: فصل پنجم.

عباسپور، هومن. (1376). فرهنگ‌‌نامه‌‌ی ادبی فارسی: دانش‌‌نامه‌‌ی ادبی فارسی2. تهران: سازمان چاپ و انتشارات.

عباسلو، مژگان. (1387). مثل آوازهای عاشق تو. تهران: هزاره ققنوس.

غلامی بروجنی، سلیم. (1397). بی‌وقفه. تهران: فصل پنجم.

فکریان، حامد. (1399). بعضی وقت‌ها. تهران: فصل پنجم.

کریستوا، ژولیا. (1381). کلام، مکالمه و رمان. ترجمه‌ی پیام یزدانجو. تهران: مرکز.

محمدزاده، حسنا. (1397). پری‌روز. تهران: شهرستان ادب.

محمدی، محمدحسین. (1374). فرهنگ تلمیحات شعر معاصر. تهران: میترا.

مختاری، قاسم و ابراهیم ابراهیمی. (1392). «بینامتنیت قرآنی و روایی در شعر دعبل خزاعی». پژوهش‌‌های ادبی- قرآنی. س1. ش 1. صص 35-73.

میرصادقی، میمنت. (1385). واژه‌‌نامه‌‌ی هنر شاعری. تهران: کتاب مهناز.

نامورمطلق، بهمن. (1400). درآمدی بر بینامتنیت: نظریه‌‌ها و کاربردها. تهران: سخن.

نامورمطلق، بهمن. (1386). «ترامتنیت مطالعه‌‌ی روابط یک متن با دیگر متن‌‌ها». پژوهش‌‌نامه‌‌ی علوم انسانی. ش56 صص 83-98.

نظری، فاضل. (1385). گریه‌‌های امپراتور. تهران: هزاره ققنوس.

نیشابوری، ابراهیم بن منصور. (1384). قصص الانبیاء. تصحیح حبیب یغمایی. تهران: علمی و فرهنگی.

وحیدیان کامیار، تقی. (1378). بدیع از دیدگاه زیبایی‌شناسی. تهران: دوستان.

یاحقی، محمدجعفر. (1377). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. تهران: سروش و پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

یگانه، سپیده. (1398). از مولوی تا ته تهران. تهران: فصل پنجم.

References

Abbaslou, M. (2008). Like the songs of your lover. Tehran: Hazar-e Qoqnoos. [In Persian].

Abbaspour, H. (1997). Dictionary of Persian literary terms: Encyclopedia of Persian literature 2. Tehran: Organization for Printing and Publishing. [In Persian].

Ahmadi, B. (1991). Structure and interpretation of text. Tehran: Markaz. [In Persian].

Allen, G. (2006). Intertextuality (P. Yazdanjoo, Trans.). Tehran: Markaz. [In Persian].

Bahrampour, S. (2010). In the color of tangerine. Tehran: Honar Resane Ordibehesht. [In Persian].

Dad, S. (2006). Dictionary of literary terms. Tehran: Morvarid. [In Persian].

Deldar, M. (2019). Illumination in the lyric of rain. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

Eqbal Ashtiani, A., & Marzban, I. (2010). History of Islam and the era of Umayyad and Abbasid Caliphs. Tehran: Mehvar. [In Persian].

Fekrian, H. (2020). Sometimes. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

Gholami Boroujeni, S. (2018). Unstoppable. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

Habibi Kesbi, M. (2009). Charter. Tehran: Soureh Mehr. [In Persian].

Haghighat, A. (1969). History of national movements in Iran from the Arab invasion to the rise of the Saffarids. Tehran: Ketab Iran. [In Persian].

Hekmat, A. (1963). Nine lectures on the history of religions. Shiraz: Shiraz University Press. [In Persian].

Imani, H. (2009). Psalms of praise. Tehran: Soureh Mehr. [In Persian].

Jafari Azarmani, M. (2017). Regions. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

Jannati, H. (2013). N. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

Khanmohammadi, M. (2018). Uproar. Tehran: Shahrestan Adab. [In Persian].

Khoshhal, A. (2018). One-way street. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

Kristeva, J. (2002). Word, dialogue, and novel (P. Yazdanjoo, Trans.). Tehran: Markaz. [In Persian].

Mirsadeghi, M. (2006). Dictionary of poetic arts. Tehran: Ketab-e Mehnaz. [In Persian].

Mohammadi, M. (1995). Dictionary of literary allusions in modern poetry. Tehran: Mitra. [In Persian].

Mohammadzadeh, H. (2018). The day before yesterday. Tehran: Shahrestan Adab. [In Persian].

Mokhtari, Q., & Ebrahimi, E. (2013). Quranic and narrative intertextuality in the poetry of Debel al-Khuzai. Literary and Quranic Research, 1(1). 35-73. [In Persian].

Namvar Motlagh, B. (2007). Transtextuality: Studying relations between texts. Human Sciences Research Journal, 56, 83–98. [In Persian].

Namvar Motlagh, B. (2021). Introduction to intertextuality: Theories and applications. Tehran: Sokhan. [In Persian].

Nazari, F. (2006). The emperor’s tears. Tehran: Hazar-e Qoqnoos. [In Persian].

Neyshapuri, E. M. (2005). Stories of the prophets (H. Yaghmaei, Ed.). Tehran: Elmi va Farhangi. [In Persian].

Rafie, R. (2013). The elevated stations concerning the events of the Shia. Qom: Mahz Yaar. [In Arabic].

Rasadi, F. (2006). History of prophets and the fourteen infallibles. Isfahan: Naghsh-e Negin. [In Persian].

Razi, M. (2018). Mask. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

Rouzbeh, M. (2000). The evolution of the Persian Ghazal. Tehran: Rozaneh. [In Persian].

Sabbaghno, O. (2015). Narrative 3TM. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

Saeedpour, A. (2018). Breathless. Tehran: Sib-e Sorkh. [In Persian].

Saheb Alam, S. (2019). Some years later. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

Sasani, F. (2005). The effect of intertextual relations on text interpretation. Language and Linguistics, 1(2), 39–55. [In Persian].

Shamisa, S. (1994). The evolution of the Ghazal in Persian poetry. Tehran: Ferdows. [In Persian].

Shamisa, S. (1998). Dictionary of literary allusions. Tehran: Mitra. [In Persian].

Shamisa, S. (2007). Dictionary of literary references. Tehran: Ferdows. [In Persian].

Shirdel, H. (2018). Arts of seduction. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

Taheri, M. (2013). Gramophone coughs. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

Tersa, F. (2020). Privacy. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].

The Holy Qur’an. (n.d.). [In Persian].

Tison, L. (2008). Contemporary theories of literary criticism (M. Hosseinzadeh & F. Hosseini, Trans.; H. Payandeh, Ed.). Tehran: Negah Emrooz, Hekayat Ghalam Novin. [In Persian].

Vahididian Kamyar, T. (1999). Badi’ from an aesthetic perspective. Tehran: Doostan. [In Persian].

Yahaghi, M. (1998). Dictionary of myths and narrative allusions in Persian literature. Tehran: Soroush & Institute for Humanities and Cultural Studies. [In Persian].

Yeganeh, S. (2019). From Rumi to the end of Tehran. Tehran: Fasl-e Panjom. [In Persian].