پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

تحلیل و گونه‌شناسی اشعار عاشورایی میرزا حسن کفاش اصفهانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حمید عصارزادگان 1
مریم محمودی 2
حمیدرضا قانونی 3
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دهاقان
2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دهاقان
3 استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران
10.22077/jcrl.2025.8717.1185
چکیده
میرزا حسن کفاش اصفهانی از شعرای آیینی قرن سیزدهم هجری قمری و عصر قاجار است. عهد قاجار اوج سرایش مرثیه‌های مذهبی است. کفاش اصفهانی شاعری است که تمامی اشعار خود را به ذکر مرثیه و مناقب اهل بیت(ع) به‌ویژه امام حسین(ع) اختصاص داده است. در این جستار با روش توصیفی- تحلیلی اشعار عاشورایی میرزا حسن کفاش اصفهانی از جنبة محتوا و مضمون، قالب و نوحه‌سرایی بررسی شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در اشعار عاشورایی این شاعر قرائت‌های عارفانه، جبرگرایانه، عاطفی و احساسی و حماسی و اسطوره‌ای از واقعة عاشورا وجود دارد. با توجه به شرایط و دورة زندگی شاعر و مقتضیات آن، بعد تراژیک و عاطفی در شعر کفاش پررنگ‌تر است. کفاش اصفهانی از بیشتر قالب‌های شعری در سرایش اشعار عاشورایی خود بهره برده است اما غزل و قصیده و مثنوی به ترتیب بیشترین قالب‌های شعری او هستند. غزل‌های تضمینی در دیوان کفاش بسامد زیادی دارند. نوحه‏های کفاش اصفهانی از جهت نوع بیان، ساده و رسا هستند و صنایع لفظی و معنوی در آن‌ها چندان نمودی ندارد و به زبانی قابل فهم و روشن سروده شده‏اند. به‌طور کلیکفاش اصفهانی در سرایش اشعار عاشورایی بیشتر به سادگی و روانی کلام و الفاظ توجه داشته است و بر صحنه‌های حزن‌انگیز تاکید دارد. در شعر او آرایه‌پردازی و مضمون‌سازی چندان مورد توجه نیست.
کلیدواژه‌ها
میرزا حسن کفاش اصفهانی
قرن سیزدهم
شعر عاشورایی
مرثیه
قالب‌های شعری
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis and Typology of Mirza Hasan Kaffash Isfahani’s Ashura-Related Poems

نویسندگان English

Hamid Assarzadegan 1
maryam mahmoodi 2
Hamidreza Ghanooni 3
1 Ph. D student of Persian language and literature Islamic Azad university Dehaghan
2 Associate professor of Persian language and literature Islamic Azad university
3 - Assitant Professor of Persian Language and Literature Payam noor University, Najaf Abad
چکیده English

Mirza Hasan Kaffash Isfahani is one of the ritual poets of the 13th century AH and the Qajar era. He devoted all of his poetry to elegies and panegyrics of the Household of the Prophet, especially Imam Husayn (AS). The present descriptive–analytical paper examines the Ashura-related poems of Mirza Hasan Kaffash Isfahani in terms of content and theme, poetic form, and style of lamentation. The findings indicate that his Ashura poetry reflects mystical, fatalistic, emotional, heroic and mythic readings of the Karbala event. Given the historical and social circumstances of the poet’s life, the tragic and emotional dimensions are more prominent in his work. Kaffash Isfahani employed a wide range of poetic forms in composing his Ashura poems, with the ghazal, qasida, and mathnawi being the most frequently used, respectively. His tazmin (quotation) ghazals appear with considerable frequency in his diwan. His laments are characterized by clarity and simplicity of expression, with limited reliance on rhetorical and figurative devices; they are composed in a straightforward and accessible language. Overall, Kaffash Isfahani’s Ashura poetry prioritizes linguistic simplicity and fluency, with a strong emphasis on scenes of sorrow and grief, while intricate ornamentation or elaborate thematic construction plays a relatively minor role.

کلیدواژه‌ها English

Mirza Hasan Kaffash Isfahani
13th Century AH
Ashura Poetry
Elegy
Poetic Forms
- آذر، اسماعیل. (1388). شکوه عشق؛ تاریخ و شعر عاشورا. تهران: سخن.
- ادوای، مظهر و وکیلی، هادی. (1395). «بازتاب واقعة عاشورا در ادبیات هورامی»، فصلنامة شیعه­شناسی. س 13. ش 54. صص 141-172.
- اسماعیلی، محمدحسین؛ رنجبر، ابراهیم؛ خاکپور، محمد. (1401). «بررسی و تحلیل ساختار زبانی و رده‌بندی قصاید کوتاه خاقانی». متن پژوهی. س 26. ش 94. صص 171-196.
- اشرف­زاده، رضا. (1384). «مسمط و تحول آن از چهارپاره تا چارپـاره»، فصـلنامـة تخصصـی ادبیـات فارسی دانشگاه آزاد مشهد. ش 7 و 8. صص 2-16.
- امامی، نصرالله. (1369). مرثیه سرایی در ایران تا پایان قرن هشتم. اهواز: جهاد دانشگاهی
- امین فروغی، مهدی. (1379). هنر مرثیه­خوانی. تهران: نیستان.
- حبیب­آبادی، میرزا محمدعلی. (1327). مکارم­آلاثار. اصفهان: انجمن کتابخانه­های عمومی اصفهان.
- حسینی، سیدمحمد. (1397). آسیب­شناسی مطالعات معاصر عاشورا. رسالة دکتری تاریخ تشیع اثنی عشری. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
- ربیعی قهفرخی، حمید؛ شاه‌سنی، علی محمد. (1401). «نقش رجز در شاهنامه و کارکرد بلاغی آن». مجلة علمی مطالعات زبانی و بلاغی. س 13. ش 27. صص 145- 182.
- رستگارفسایی، منصور. (1379). انواع شعر فارسی. شیراز: نوید.
- رضازاده شفق، صادق. (1366). تاریخ ادبیات ایران. تهران: وزارت فرهنگ.
- رنجبر، محسن. (1388). «جریان شناسی تاریخی رویکرد و قرائت حماسی ـ اسطوره­ای از واقعة عاشورا (از صفویه تا مشروطه)»، تاریخ اسلام درآینه پژوهش. س 6. ش 3. صص 153- 179.
- رنجبر، محسن. (1389). جریان­شناسی تاریخی قرائت­ها و رویکردهای عاشورا از صفویه تا مشروطه با تأکید بر مقاتل. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
- سنگری، محمدرضا. (1380). نقد و بررسی ادبیات منظوم دفاع مقدس. تهران: پالیزان.
- ضیایی، سید عبدالحمید. (1381). نگرشی انتقادی- تاریخی به ادبیات عاشورایی با تأکید بر آثار منظوم، تهران: نقد فرهنگ.
- ضیایی، سید عبدالحمید. (1387). جامعه­شناسی تحریفات عاشورا. تهران: هزاره ققنوس.
- فروتن، عبدالرسول. (1402). «فراز و فرود حملة حسینیه، میراثی از ادبیات حماسی ایران». نشریة تاریخ ادبیات. س 16. ش 2. صص 155-181.
- کافی، غلامرضا. (1388). شرح منظومة ظهر؛ نقد و تحلیل شعرهای عاشورایی از آغاز تا امروز. تهران: مجتمع فرهنگی عاشورا.
- کفاش اصفهانی، میرزا حسن. (بی­تا). دیوان (نسخۀ خطی). کتابخانة آیت­الله گلپایگانی. 5786-26/29 و کتابخانة دانشگاه فردوسی مشهد. شماره نسخه 202 فرخ. بدون نام کاتب.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1403). بحارالانوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- مشحون، حسن. (1376). تاریخ موسیقی ایران. تهران: سیمرغ.
- مطهری، مرتضی. (۱۳۹۰). حماسه حسینی. تهران: صدرا.
- مفتاح، احمدرضا و ربانی، محسن. (1393). «تبیین آموزة فدیه در مسیحیت و شفاعت در تشیع». مجلة الهیات تطبیقی. س 5. ش 12. صص 143-160.
- مؤتمن، زین­العابدین. (1371). تحول شعر فارسی. تهران: طهوری.
- مهدوی، مصلح­الدین. (1386). اعلام اصفهان (ج 2). اصفهان: سازمان فرهنگی- تربیتی شهرداری اصفهان. 4 ج.
- نظری، زهرا و سیف، عبدالرضا. (1398). «تحلیل ساختاری و محتوایی مثنوی­های روایی شیعی در عصر قاجار». مجله بهار ادب. س12. ش 4. صص 81-98.
- نوری، علی و حیدری جمشیدی، احسان. (1393). «بررسی شعر عاشورایی فارسی در لرستان»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی. ش 33. صص 131-155.
- همایی، جلال­الدین. (1370). فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران: هما.
- یاری، سیاوش؛ کرمی، شایان؛ بنشاخته، محمد. (1401) «بازتاب گزارش واقعه عاشورا در متون تاریخ‌نویسی از ابتدای دوره قاجار تا زمان مظفرالدین‌شاه». پژوهشنامة تاریخ. س 12. ش 47. صص5-26.

  • تاریخ دریافت 18 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 01 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 10 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404