پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

معرفی نسخه مقاتل الشهدای ابوالمفاخر رازی کهن ترین مقتل موجود زبان فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی طهماسبی
مسعود فروزنده
جهانگیر صفری
دانشگاه شهرکرد
10.22077/jcrl.2025.8151.1160
چکیده
یکی از موضوعات پیوند خورده با زبان و ادبیات فارسی مقولات دینی است و ادبیات عاشورایی به عنوان زیرمجموعه مقولات آیینی از نظر وسعت قلمرو و تعدد پدیدآورندگان این حوزه در نوع خود بی بدیل و درهمه قلمروی ادبیات فارسی در سده های پی در پی بی نظیر است یکی از درخشان ترین جلوه های ادبیات عاشورایی مقتل نگاری است

در این نوشتار برای نخستین بار مقاتل الشهدای ابوالمفاخر رازی شاعر، عالم ، مترجم و تاریخ دان قرن پنجم و ششم هجری قمری و هم روزگار سلطان غیاث الدین محمد و پسرش سلطان مسعود سلجوقی معرفی می شود وی در عین شهرتی که به خاطر قصیده مرغ ملمع بدن که یکی از نامبردارترین چکامه های تاریخ ادبیات فارسی به شمار می رود ، دارد اما بسیاری از زوایای زندگی او ناشناخته مانده بود برای تصحیح مقاتل الشهدا از تک نسخه ای از قرن نهم که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران می باشد بهره گرفته ایم . بررسی آثار و تالیفات ابوالمفاخر ، نگاهی گذرا بر نثر و شعر وی که شاید نخستین نویسنده ای باشد که به صورت گسترده از شعرهای سروده خودش در کتابش استفاده کرده و بررسی ویژگی های سبکی مقاتل الشهدا که نثری ساده، عامه فهم، بهره مند از واژگان فارسی اصیل و در عین حال دارای نثر عالمانه برخوردار از ویژگی های سبک خراسانی کهن است را انجام داده ایم
کلیدواژه‌ها
مقتل"
ادبیات آیینی "
ابوالمفاخر رازی"
سبک"
"
عاشورا"
موضوعات

عنوان مقاله English

An Introduction to The Edition of Maqātil Al-Shuhadā by Abu Al-Mafakhir Razi: The Earliest Martyrology in Persian

نویسندگان English

mehdi tahmasebi
Massoud Faruzandeh
Jahangir safari
Shahrekord University
چکیده English

Religious themes have always been closely connected to the Persian language and its literature. Among these, Ashura literature, part of religious or ritual writing, is important and uniquely valuable because of its wide scope and many writers who have contributed to it. One of the most notable forms of Ashura literature is maqṭal-writing (accounts of the martyrs of Karbala). This paper introduces Maqātil al-Shuhadā by Abu al-Mafakhir Razi, a poet, scholar, translator and historian from the 5th–6th centuries AH. He lived during the time of Sultan Ghiyath al-Din Muhammad and his son Sultan Mesud of the Seljuk period. Although his famous poem “Murgh-e Molamma‘-e Badan” is well known and highly regarded in Persian literary history, much of his life remains unclear. In this study, we edited Maqātil al-Shuhadā using the only surviving manuscript, written in the 9th century AH and kept in the Central Library of University of Tehran. We also examined Abu al-Mafakhir Razi’s works, provided a brief overview of his prose and poetry, and discussed the style of Maqātil al-Shuhadā. The book is written in clear, scholarly and accessible language, uses authentic Persian vocabulary, and shows features of the early Khurasani style.

کلیدواژه‌ها English

Maqtal
Ritual literature
Abu al-Mafakhir Razi
style
Ashura
افسری کرمانی، عبدالرضا. (۱۳۷۱). نگرشی‌ به مرثیه‌سرایی در ایران. تهران: اطلاعات.
 الماسی، مهدی. (1379). در عزایت آسمان نیلی قباست. تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
اوحدی بلیانی، تقی‌الدین. (1389). عرفات العاشقین و عرصات العارفین. تصحیح ذبیح‌الله صاحبکاری. تهران: میراث مکتوب.
آذر، لطفعلی بیگ. (1337). آتشکده آذر. جلد اول. مقدمه و تعلیقات دکتر سید جعفر شهیدی. تهران: چاپ افست محمدعلی علمی.
برزگر، محسن. (1385). مقتل امام حسین (ع).‌‌ قم: بوکتاب.
بهار، محمدتقی. (۱۳۸۸). سبک‌شناسی. ج 3. تهران: زوار.
تهرانی،‌ شاپور. (1382). دیوان.‌‌ به تصحیح یحیی کاردگر. ‌‌تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی‌‌.
جعفریان، رسول. (1377). میراث اسلامی ‌‌ایران. دفتر نهم.‌‌ قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین بدیل بن علی. ‌(1379). دیوان‌‌ به اهتمام جهانگیر منصور. تهران: گل‌آرا.
خیام‌پور، عبدالرسول. (۱۳۶۸). فرهنگ سخنوران. ج ۱.‌‌‌‌ تهران: طلایه.
رازی، ابوالمفاخر. نسخه خطی 4920. کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران.
رازی، امین احمد.‌ (1378). تذکره هفت‌اقلیم. به کوشش سید محمدرضا طاهری. ج 2. تهران: سروش.
رازی، منتجب الدین.‌ (1406 ه.ق).‌‌ فهرست اسما علما شیعه و مصنفیهم.‌ بیروت: دارالاضواء.
رستاخیز، سیدعباس. (۱۳۸۲). منتخب الاشعار فی مناقب‌الابرار. ج 1. تهران: نشرمحمد ابراهیم شریعتی.
ریاحی، محمدامین. (1375). کسایی مروزی زندگی اندیشه و شعر او.‌‌ تهران: علمی.
سبزواری، علی بن محمد بن علی. (1375) ذخیره الاخره. به کوشش رسول جعفریان.‌‌ قم: انصاریان.
سمرقندی، دولتشاه. (1382). تذکره الشعرا.‌‌ به اهتمام ادوارد براون. تهران: اساطیر.
سنگری، محمدرضا. (۱۳۸۱). نقد و بررسی ادبیات دفاع مقدس.‌‌ تهران: پالیزبان.
شریفی، محمد. (1387). فرهنگ ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ نو.
شوشتری، قاضی نوراله. ‌(1377).‌‌ مجالس المؤمنین.‌ تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
شیخ بهایی، محمدبن حسین. (1082 ق). نسخه خطی الاثنی عشریه کتابخانه ملی.
 
صدیق، حسن خان. (1295). صبح گلشن.‌‌ مطبع شاه جهان.
صفا، ذبیح‌الله. (1379). تاریخ ادبیات در ایران. ج 2.‌‌ تهران: فردوس.
ضیایی، سید عبدالحمید. (۱۳۸۱).‌ نگرش انتقادی تاریخی به ادبیات عاشورا. تهران: نشر نقد فرهنگ.
فرح‌زاد، محمد. (1399).‌ نامه آستان قدس. ج 1. ‌‌مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس.
قزوینی، عبدالجلیل. (1391). النقض.‌‌ به تصحیح میر جلال‌الدین محدث ارموی به کوشش محمدحسین درایی. تهران: دارالحدیث.
کازرونی، شیخ ابوالقاسم. (1340). مرقوم پنجم سلم السموات. به‌اهتمام دکتر یحیی قریب. تهران:‌‌ چاپخانه محمدعلی علمی.
کاشفی، حسین. (1390). روضه‌الشهدا. به تصحیح دکتر حسن ذوالفقاری.‌‌ تهران: نشر معین.
کافی، غلامرضا. (1386). شرح منظومه ظهر.‌ تهران: مجتمع فرهنگی عاشورا.
گازرگاهی، امیرکمال‌الدین حسین. (1376)‌‌. مجالس العشاق. به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: زرین.
لقایی بخارایی محمد عارف. (۹۹۶ ه.ق) مجمع الفضلا. ۶۵۴۶ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران.
نفیسی، سعید. (1363). تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی.‌‌ تهران: نشر فروغی.
واله داغستانی، علی قلی. (1384).‌ ریاض الشعرا.‌‌ تصحیح محسن ناجی نصرآبادی.‌‌ تهران: اساطیر.
هاشمی‌‌لندیوی، شیخ احمدعلی خان. (1968). مخزن الغرائب. به کوشش محمدباقر ج 1. لاهور.
صدرایی خویی، علی. (1394). «سفینه روغا سفینه‌ای شیعی از قرن هشتم». میراث شهاب. ش 81. صص 3 - 42.

  • تاریخ دریافت 27 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 17 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 31 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404