درآمدی بر آشنایی‌زدایی معنایی در شعر سازگار، انسانی، امیری اسفندقه، لطیفیان و برقعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، ایران، تهران.

2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبائی، ایران، تهران.

10.22077/jcrl.2025.8677.1182

چکیده

آشنایی‌زدایی معنایی در اثر ادبی یکی از شیوه‌های نو کردن و عادت‌زدایی از مؤلفه‌های معهودی است که پیشینیان به آن متعهد بوده‌اند. تکرار سنت‌ها و شیوه‌های معهود سبب می‌شود که اثر ادبی به ابتذال کشیده شود. شاعر برای خروج از این ابتذال، از هنجارگریزی استفاده می‌کند. یکی از گونه‌های هنجارگریزی، هنجارگریزی معنایی است. استفاده از صور خیالی چون تشبیه تفضیل، کنایه، استعاره وحس و همچنین به‌کارگیری صنایع بدیعی معنوی‌ای مانند تجاهل‌العارف، اغراق، حس‌آمیزی و متناقض‌نما از مؤلفه‌های هنجارگریزی معنایی است. در این پژوهش، با استفاده از روش تحلیل کیفی، کوشیده‌ایم مؤلفه‌های هنجارگریزی معنایی را در شعر غلامرضا سازگار، علی انسانی، علیرضا امیری اسفندقه، علی‌اکبر لطیفیان و سیدحمیدرضا برقعی تحلیل و بررسی کنیم. دستاوردهای این پژوهش نشان می‌دهد که در شعر شاعران نامبرده، از صور خیالی همچون تشبیه، به‌ویژه تشبیه تفضیل، استعاره، به‌ویژه استعارۀ مصرحه، کنایه، به‌ویژه با استفاده از تعابیر محاوره و روزمره، و تشخیص با نسبت دادن افعال و کنش‌های انسانی به غیرذوی‌العقول یا با نسبت دادن یکی از ملائمات انسان مانند دست و پا به موجود غیرزنده استفاده شده است. استفاده از صنایع بدیعی‌ای چون متناقض‌نما، تجاهل‌العارف و اغراق سبب اعجاب و حیرت مخاطب و خلق معنی تازه شده است. نسبت دادن حسی به حس دیگر شیوه‌ای لطیف‌تر برای خلق معانی تازه و هنجارگریزی بوده که در بین شاعران نامبرده کمتر بسامد داشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

An introduction to Semantic defamiliarization in the poetry of Sazegar, Ensani, Amiri Esfandagheh, Latifian and Borqhaei

نویسندگان [English]

  • MohammadAli Karimi 1
  • gholamreza mastali parsa 2
1 Persian Language and Literature, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.
2 Department of Persian Language and Literature, Allameh Tabataba'i University, Iran, Tehran.
چکیده [English]

Semantic defamiliarization in literary work is one of the methods of renewing and dehabiting the traditional components that the predecessors were committed to. Repetition of traditional traditions and methods causes the literary work to become vulgar. To get out of this vulgarity, the poet uses norm avoidance. One of the types of norm avoidance is semantic norm avoidance. The use of imaginary images such as simile, allusion, metaphor, and personification, as well as the use of innovative spiritual techniques such as rhetorical question, exaggeration, synaesthesia, and paradox, are components of semantic deviance. In this research, by using the qualitative analysis method, we have tried to analyze and investigate the semantic non-normative components in the poetry of Gholamreza Sazegar, Ali Ensani, Alireza Amiri Esfandagheh, Ali Akbar Latifian and Seyed Hamidreza Borqhaei. The results of this research show that in the poetry of the mentioned poets, from imaginary forms such as simile, especially preferential simile, metaphor, especially explicit metaphor, allusion, especially by using colloquial interpretations, and recognition by attributing human actions and actions to irrational or It has been used by attributing one of the human features such as hands and feet to a non-living being. The use of figures of speech such as paradox, rhetorical question, and exaggeration has caused the audience to marvel and create new meaning. Attributing one sense to another is a subtler way to create new and non-normative meanings, which has been less frequent among the mentioned poets.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Semantic defamiliarization
  • Gholamreza Sazegar
  • Ali Ensani
  • Alireza Amiri Esfandagheh
  • Ali Akbar Latifian
  • Seyed Hamidreza Borqhaei

مراجع

احمدی، بابک. (1374). حقیقت و زیبایی. چاپ هفتم. تهران: مرکز.
افکاری، محسن و دیگران. (1402). «بررسی و تحلیل سبک فکری اشعار مرتضی امیری اسفندقه بر اساس نظریۀ سبک‌شناسی لایه‌ای». سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). ش 94. صص 31-48.
امیری اسفندقه، مرتضی. (1396). سیاه‌مست تاک. چاپ اول. تهران: شهرستان ادب.
انسانی، علی. (1382). دل سنگ آب شد. چاپ اول. تهران: جمهوری.
انسانی، علی. (1387). یک دم. چاپ اول. تهران: دفتر هنر و ادبیات هلال.
انسانی، علی. (1394). گل و گلاب. چاپ اول. تهران: منیر.
برقعی، سید حمیدرضا. (1387). طوفان واژه‌ها. چاپ چهارم. قم: ابتکار دانش.
برقعی، سید حمیدرضا. (1393). رقعه. چاپ اول. تهران: فصل پنجم.
بهمنی مطلق، حجت‌الله. (1396). «جایگاه و نقش حسامیزی در شعر شفیعی کدکنی». مجلۀ علوم ادبی. س 7. ش 12. صص 67-91.
چاوشی، حسین. (1381). بلاغت از دیدگاه روان‌شناسی. قم: خوشرو.
چناری، امیر. (1377). متناقض‌نمایی در شعر فارسی. چاپ اول، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
حیدری، زهرا. (1395). بررسی صورت و معنی در شعر سیّد حمیدرضا برقعی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. سیستان و بلوچستان: دانشگاه سیستان و بلوچستان.
راستگو، سید محمد. (1368). تجلی قرآن و حدیث در شعر فارسی. چاپ دوم. تهران: سمت.
رحیمی، سید مهدی و دهقانی، زهرا. (1396). «تحلیل هنجار گریزی و آشنایی‌زدایی سبکی در شعر قیصر امین‌پور». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. ش 46. صص 181-202.
رضانژاد (نوشین)، غلامحسین. (1367). اصول علم بلاغت در فارسی. چاپ اول، تهران: الزهراء.
رضایی، محمد و نقی‌زاده، آرزو. (1394). «فراهنجاری در شعر سبک هندی». مطالعات زبانی- بلاغی. س 6. ش 11. صص 69- 94.
زارعی، بشیر. (1396). شاخصه‌های شعر آیینی در دوره‌ی معاصر با تکیه بر اشعار (علی‌اکبر لطیفیان، محمدعلی مجاهدی و علی انسانی). پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. اراک: دانشگاه اراک.
سازگار، غلامرضا. (1387). نخل میثم. ج 4 و ج 5. چاپ اول. تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
سالمیان، غلامرضا و سلیمانی، خاطره. (1395). «تحلیل بلاغی مجموعه اشعار محمّدعلی بهمنی بر مبنای مؤلفه‌های هنجارگریزی معنایی». بلاغت کاربردی و نقد بلاغی. س 1. ش 1. صص 24-40.
سجودی، فرزان. (1379). «درآمدی بر نشانه‌شناسی شعر». مجموعۀ مقالات چهارمین کنفرانس زبان‌شناسی نظری و کاربردی، جلد اول. تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبائی.
سنچولی، احمد. (1391). «کنایه در شعر نیما یوشیج». تاریخ ادبیات. ش 71. صص 117-130.
شریفیان، مهدی. (1399). «واکاوی نظامند هنجارگریزی «معنایی» در هشت کتاب». بلاغت کاربردی و نقد بلاغی. س 5. ش 1 (پیاپی 9)، صص 63-76.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1373). موسیقی شعر. تهران: آگاه.
شفیعی‌ کدکنی، محمدرضا. (1390). شاعری در هجوم منتقدان: نقد ادبی در سبک هندی پیرامون شعر حزین لاهیجی. تهران: آگاه.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1391). شاعر آیینه‌ها. چاپ سوم. تهران: آگاه.
شمیسا، سیروس. (1368). نگاهی تازه به بدیع. تهران: میترا.
شمیسا، سیروس. (1373). کلیات سبک‌شناسی. تهران: فردوس.
شمیسا، سیروس. (1394). بیان. تهران: میترا.
صادقی، شیوا و دیگران. (1402). «خوانش مقایسه‌ای ترکیب‌بند «رثای امام حسین (ع)» صباحی بیدگلی با ترکیب‌بند محتشم کاشانی بر اساس هنجارگریزی معنایی». پژوهش‌نامه امامیه. س 9. ش17. صص 122-151.
صفوی، کوروش. (1373). از زبان‌شناسی به ادبیات (نظم). تهران: چشمه.
عسگری پیربلوطی، فاطمه. (1400). بررسی و تحلیل آشنایی‌زدایی در اشعار سیدحمیدرضا برقعی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. اهواز: دانشگاه پیام نور واحد اهواز.
فتوحی، محمود. (1385). بلاغت تصویر. تهران: سخن.
کزازی، میرجلال‌الدین. (1381). زیبایی‌شناسی سخن پارسی (بیان). تهران: نشر مرکز، کتاب ماد.
کوچش، زلتن. (1393). مقدمه‌ای کاربردی بر استعاره. تهران: سمت.
کیال، حسین. (1380). «اغراق در شعر فارسی». آموزش زبان و ادب فارسی. ش 59. صص 18-23.
گلچین، میترا و رشیدی، سمیه. (1390). «جایگاه پارادوکس و حس‌آمیزی و انواع آنها در مثنوی مولانا». ادب فارسی. د 1. ش 3 و 4 و 5. صص 295-308.
گلی، احمد و بافکر، سردار. (1387). «متناقض نمایی (پارادوکس) در شعر صائب». پژوهش‌های ادبی. س 5. ش 20. صص 131-159.
گلی، الهام. (1399). بررسی زیبایی‌شناسی اشعار آیینی بعد از انقلاب با تکیه بر اشعار محمدعلی مجاهدی و سید حمیدرضا برقعی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. کاشان: دانشگاه کاشان.
لطیفیان، علی‌اکبر. (1386). سه‌نقطه. چاپ اول. تهران: آرام‌دل.
محلاتی، علی. (1400). بررسی محتوایی اشعار منقبت و مرثیت اهل‌بیت در آثار غلامرضا سازگار. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. مؤسسۀ زبان و فرهنگ‌شناسی جامعه‌المصطفی العالمیه.
محمدلو، ذکیه و دیگران. (1401). «بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی». زیبایی‌شناسی ادبی. د 13. ش 52. صص 67-96.
مرادی، کبری. (1391). «این غزل‌گریه‌ها که می‌بینی: نگاهی به جریان‌های شعر آیینی پس از انقلاب». امامت‌پژوهی. د 2. ش 5. صص 151-178.
وحیدیان کامیار، تقی. (1376). «متناقض‌نما (paradox) در ادبیات». دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد. س 28. ش 3 و 4. صص 271-294.
ویسی، الخاص. (1395). هنجارگریزی زبانی در شعر. اهواز: دانشگاه پیام نور خوزستان.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 11 دی 1403
  • تاریخ بازنگری: 27 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش: 08 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار: 01 مهر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار