تحلیل محتوایی «شاهراه نجات»؛ منظومۀ شیعی در ستایش حضرت علی(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 دانش آموختۀ دکترای زبان و ادبیات فارسی، مدرس مدعو دانشگاه فردوسی مشهد

10.22077/jcrl.2025.9267.1208

چکیده

منظومه‌های شیعی حاوی اطلاعات ارزشمندی دربارۀ معارف اهل بیت (ع)، فضایل ائمه (ع) و همچنین رویدادهای سیاسی اجتماعی قرون اولیۀ اسلام از منظر شیعیان هستند. این گنجینه‌های ادبی در عین معرفت‌افزایی، واکنش شاعران به آرمان دینی سیاسی شیعیان و ظلم و ستم حاکمان وقت را در قالب تولّی و تبرّی نشان می‌دهند. این پژوهش می‌کوشد یکی از مهم‌ترین نمونه‌های منظومه‌های شیعی؛ یعنی منظومۀ «شاهراه نجات» اثر مجذوب تبریزی را به روش تحلیل محتوایی معرفی کند. به این منظور، چهارچوب مفهومی و عناصر تشکیل دهندۀ منظومه «شاهراه نجات» بررسی شده است. علاوه بر این، کشف و تحلیل مضامین عمیق دینی، عرفانی و اجتماعی نهفته در «شاهراه نجات» و بررسی تأثیر این مضامین بر درک معنوی و شناخت عرفان شیعی مورد تاکید بوده است. نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد شاعر در این اثر، مسیر نمادین سیر و سلوک معنوی «دل» در پی یافتن «کلید نجات» را مد نظر داشته است. مسیر سفر دل که ضمن استفاده از زبان روایی در قالب مناظره با کوه، دریا، آسمان و شب به شکل تمثیلی با ساختن خانۀ دل برای «یار» آغاز می‌شود، به‌عنوان فرایند تکامل روحانی ترسیم شده؛ به طوری که رهرو جویای حقیقت از کوه به دریا و از دریا به آسمان و از آسمان به شب و در نهایت، رسیدن به سرمنزل مقصود یعنی بارگاه قدسی حضرت علی (ع) به‌عنوان مظهر کمال و هدایت، نمادی از مراحل ترقّی و تحوّل انسان در مسیر کمال است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Subjective Analysis of the Poem “Shahrah-e Najat”:A Shiite Poem in Praise of Imam Ali (AS)

نویسندگان [English]

  • morteza omrani 1
  • nemat allah panahi 2
1 Department of Persian Language and Literature, Payam Noor University, Tehran, Iran
2 Doctoral Graduate in Persian Language and Literature, Visiting Instructor at Ferdowsi University of Mashhad
چکیده [English]

These literary treasures, while increasing knowledge, show the poets' reaction to the religious and political ideals of the Shiites and the oppression of the rulers of the time in the form of Tawli and Tabari. This research attempts to introduce one of the most important examples of the Velayat-nameh, namely the poem "Shahrāh Nejat" by Majzoob Tabrizi, in a descriptive and analytical manner. The thematic structure and constituent elements of the poem "Shahrāh Nejat" have been examined. In addition, the discovery and analysis of the deep religious, mystical and social themes hidden in "Shahrāh Nejat" and the study of these themes are emphasized on spiritual understanding and recognition of Shiite mysticism. The result shows that in this work, the poet has considered the symbolic path of the journey of the "heart" in search of finding the "key of salvation". The path of the heart's journey, which begins with the use of narrative language in the form of a debate and with the metaphor of building a house for the "heart" for the "friend", is depicted as a process of spiritual evolution; so that the movement of the truth-seeker from the mountains and plains towards the sky, reaching the destination, namely the shrine of Imam Ali (AS), as the embodiment of perfection and guidance, is a symbol of the stages of human progress and evolution on the path to perfection.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shia literature
  • Persian poetry of the 11th century
  • praising Imam Ali (AS)
  • walaya Name-h
  • Shahrah-e Najat
  • Majzoob Tabrizi
قرآن کریم. (ترجمۀ مهدی فولادوند).
 آئینه‌وند، صادق. (1359). ادبیات انقلاب در شیعه. ج 1. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی
آئینه‌وند، صادق. (1362). ادبیات انقلاب در شیعه. ج 2. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی
آیتی، محمود. (1397). «ارزیابی سروده‌های مذهبی شاعران برجستۀ شیعه در سده نهم هجری». عرفان اسلامی. س 14. ش 55. صص 175-191.
باباصفری علی‌اصغر و حیدری، بتول. (1392). «سیر تطور ده‌نامه و سی‌نامه‌سرایی در شعر فارسی با تکیه بر تحلیل ساختاری و محتوایی». پژوهش‌نامه ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان. س 11. ش 21. صص 25-48.
باقری، مهری. (1380). «ده‌نامه‌نویسی در ادب فارسی و ده‌نامۀ شاه شجاع» نشریه نامه انجمن. ش 3. صص 78- 89.
جعفریان، رسول. (1388). تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی. چاپ سوم. تهران: علم.
خان‌محمدی، علی‌اکبر. (1378). «ده‌نامه‌سرایی یک نوع ناشناخته در زبان فارسی». گلچرخ. ش 21. اردیبهشت و خرداد. صص 17-20.
خراسانی، محبوبه و داوودی مقدم، فریده. (1390). «تحلیل ده‌نامه‌های ادبی از دیدگاه انواع ادبی». متن‌پژوهی، س 15. ش 50. صص 9-39.
ریاحی، محمدامین. (1378). کسایی مروزی: زندگی، اندیشه و شعر او. تهران: علمی.
شیخ‌الرئیس کرمانی، محمد. (1388). شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی. تهران: اطلاعات.
عباسیه کهن، سیدمحمد. (1372) «ده‌نامه سرایی در ادب فارسی و نگاهی به غزل- مثنوی». شعر. س 1. ش 1. صص 74- 78.
عوفی، محمد بن محمد. (1361). تذکره لباب الالباب به سعی و اهتمام ادوارد براون. تهران: فخررازی.
عیوضی، رشید. (1354). «ده‌نامه‌گویی در ادب فارسی و ده‌نامۀ حریری». نشریۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز. ش 116. صص 252-260.
غفورزاده، محمدجواد. (1393). خورشید کعبه. تهران: نشر جمهوری.
صفا، ذبیح الله. (1379). تاریخ ادبیات ایران. ج 3. تلخیص از محمد ترابی. تهران: فردوس.
صفا، ذبیح الله. (1373). تاریخ ادبیات در ایران. ج 3. مجلد اول. چاپ یازدهم. تهران: فردوس.
کاشی، حسن. (1388). دیوان حسن کاشی. به کوشش سید عباس رستاخیز. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
مجذوب تبریزی، محمدبن محمدرضا. (1390). دیوان مجذوب تبریزی. تصحیح و مقدمه: سجاد رسولی نوده. تهران: اقبال.
مجذوب تبریزی، محمدبن محمدرضا. (1397). شاهراه نجات. مقدمه و تصحیح: مرتضی چرمگی عمرانی و بهناز بخشی. مشهد: آهنگ قلم.
میسری. (1366). دانشنامه در علم پزشکی: کهن‌ترین مجموعه طبی به شعر فارسی از حکیم میسری پزشک قرن چهارم هجری؛ به اهتمام برات زنجانی. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل.