پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

تحلیل محتوایی «شاهراه نجات»؛ منظومۀ شیعی در ستایش حضرت علی(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 دانش آموختۀ دکترای زبان و ادبیات فارسی، مدرس مدعو دانشگاه فردوسی مشهد
چکیده
منظومه‌های شیعی حاوی اطلاعات ارزشمندی دربارۀ معارف اهل بیت (ع)، فضایل ائمه (ع) و همچنین رویدادهای سیاسی اجتماعی قرون اولیۀ اسلام از منظر شیعیان هستند. این گنجینه‌های ادبی در عین معرفت‌افزایی، واکنش شاعران به آرمان دینی سیاسی شیعیان و ظلم و ستم حاکمان وقت را در قالب تولّی و تبرّی نشان می‌دهند. این پژوهش می‌کوشد یکی از مهم‌ترین نمونه‌های منظومه‌های شیعی؛ یعنی منظومۀ «شاهراه نجات» اثر مجذوب تبریزی را به روش تحلیل محتوایی معرفی کند. به این منظور، چهارچوب مفهومی و عناصر تشکیل دهندۀ منظومه «شاهراه نجات» بررسی شده است. علاوه بر این، کشف و تحلیل مضامین عمیق دینی، عرفانی و اجتماعی نهفته در «شاهراه نجات» و بررسی تأثیر این مضامین بر درک معنوی و شناخت عرفان شیعی مورد تاکید بوده است. نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد شاعر در این اثر، مسیر نمادین سیر و سلوک معنوی «دل» در پی یافتن «کلید نجات» را مد نظر داشته است. مسیر سفر دل که ضمن استفاده از زبان روایی در قالب مناظره با کوه، دریا، آسمان و شب به شکل تمثیلی با ساختن خانۀ دل برای «یار» آغاز می‌شود، به‌عنوان فرایند تکامل روحانی ترسیم شده؛ به طوری که رهرو جویای حقیقت از کوه به دریا و از دریا به آسمان و از آسمان به شب و در نهایت، رسیدن به سرمنزل مقصود یعنی بارگاه قدسی حضرت علی (ع) به‌عنوان مظهر کمال و هدایت، نمادی از مراحل ترقّی و تحوّل انسان در مسیر کمال است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Content Analysis of The Highway of Salvation: The Shia Poetic System in Praise of Imam Ali

نویسندگان English

morteza omrani 1
nemat allah panahi 2
1 Department of Persian Language and Literature, Payam Noor University, Tehran, Iran
2 Doctoral Graduate in Persian Language and Literature, Visiting Instructor at Ferdowsi University of Mashhad
چکیده English

Shia poetic compositions contain valuable information about the teachings and virtues of Prophet’s household as well as the socio-political events of the early centuries of Islam from a Shia perspective. These literary treasures not only enhance knowledge but also reflect the poets’ responses to the religious and political ideals of the Shia and to the oppression of rulers of the time, expressed through the concepts of tawallā (taking as allies) and tabarrā (dissociating from enemies). This study aims to introduce one of the most important examples of Shia poetic compositions, namely the poem The Highway of Salvation by Majzub Tabrizi, using a content analysis approach. To this end, the conceptual framework and the constitutive elements of this poem have been examined. In addition, the research emphasizes identifying and analyzing deep religious, mystical, and social themes and investigating their impact on spiritual understanding and knowledge of Shia mysticism. The results of the study show that the poet focuses on the symbolic path of the spiritual journey of the “heart” in search of the “key to salvation”. The heart’s journey, depicted through a narrative language in the form of dialogues with the mountain, sea, sky and night, symbolically begins with constructing the heart’s house for the “Beloved”. It is presented as a process of spiritual development, where the seeker of truth moves from the mountain to the sea, from the sea to the sky, and from the sky to the night, ultimately reaching the final destination, namely the sacred shrine of Imam Ali, as the embodiment of perfection and guidance. This journey symbolizes the stages of human progression and transformation on the path to spiritual perfection.

کلیدواژه‌ها English

Shia Poetic Compositions
11th-Century Persian Poetry
Praise of Imam Ali
The Highway of Salvation
Majzub Tabrizi
قرآن کریم. (ترجمۀ مهدی فولادوند).
 آئینه‌وند، صادق. (1359). ادبیات انقلاب در شیعه. ج 1. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی
آئینه‌وند، صادق. (1362). ادبیات انقلاب در شیعه. ج 2. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی
آیتی، محمود. (1397). «ارزیابی سروده‌های مذهبی شاعران برجستۀ شیعه در سده نهم هجری». عرفان اسلامی. س 14. ش 55. صص 175-191.
باباصفری علی‌اصغر و حیدری، بتول. (1392). «سیر تطور ده‌نامه و سی‌نامه‌سرایی در شعر فارسی با تکیه بر تحلیل ساختاری و محتوایی». پژوهش‌نامه ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان. س 11. ش 21. صص 25-48.
باقری، مهری. (1380). «ده‌نامه‌نویسی در ادب فارسی و ده‌نامۀ شاه شجاع» نشریه نامه انجمن. ش 3. صص 78- 89.
جعفریان، رسول. (1388). تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی. چاپ سوم. تهران: علم.
خان‌محمدی، علی‌اکبر. (1378). «ده‌نامه‌سرایی یک نوع ناشناخته در زبان فارسی». گلچرخ. ش 21. اردیبهشت و خرداد. صص 17-20.
خراسانی، محبوبه و داوودی مقدم، فریده. (1390). «تحلیل ده‌نامه‌های ادبی از دیدگاه انواع ادبی». متن‌پژوهی، س 15. ش 50. صص 9-39.
ریاحی، محمدامین. (1378). کسایی مروزی: زندگی، اندیشه و شعر او. تهران: علمی.
شیخ‌الرئیس کرمانی، محمد. (1388). شعر شیعی و شعرای شیعه در عصر اول عباسی. تهران: اطلاعات.
عباسیه کهن، سیدمحمد. (1372) «ده‌نامه سرایی در ادب فارسی و نگاهی به غزل- مثنوی». شعر. س 1. ش 1. صص 74- 78.
عوفی، محمد بن محمد. (1361). تذکره لباب الالباب به سعی و اهتمام ادوارد براون. تهران: فخررازی.
عیوضی، رشید. (1354). «ده‌نامه‌گویی در ادب فارسی و ده‌نامۀ حریری». نشریۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز. ش 116. صص 252-260.
غفورزاده، محمدجواد. (1393). خورشید کعبه. تهران: نشر جمهوری.
صفا، ذبیح الله. (1379). تاریخ ادبیات ایران. ج 3. تلخیص از محمد ترابی. تهران: فردوس.
صفا، ذبیح الله. (1373). تاریخ ادبیات در ایران. ج 3. مجلد اول. چاپ یازدهم. تهران: فردوس.
کاشی، حسن. (1388). دیوان حسن کاشی. به کوشش سید عباس رستاخیز. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
مجذوب تبریزی، محمدبن محمدرضا. (1390). دیوان مجذوب تبریزی. تصحیح و مقدمه: سجاد رسولی نوده. تهران: اقبال.
مجذوب تبریزی، محمدبن محمدرضا. (1397). شاهراه نجات. مقدمه و تصحیح: مرتضی چرمگی عمرانی و بهناز بخشی. مشهد: آهنگ قلم.
میسری. (1366). دانشنامه در علم پزشکی: کهن‌ترین مجموعه طبی به شعر فارسی از حکیم میسری پزشک قرن چهارم هجری؛ به اهتمام برات زنجانی. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل.

  • تاریخ دریافت 02 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 17 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 30 تیر 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404