پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

تلمیحات و اشارات قرآنی در مناجات ها و اشعار توحیدی ابن‌ حسام خوسفی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه آزاد اسلامی بیرجند
2 دانشگاه آزاداسلامی بیرجند
چکیده
در میان آرایه های لفظی و معنوی و صورت‌های خیال‌انگیز، تلمیح یکی از مهمترین ابزار‌ی است که شاعران به کمک آن، منظور، باورها و اندیشه‌هایشان را در زمانی سریع به مخاطبان منتقل می‌نمایند و به همین دلیل است که با دقّت نظر در تلمیحات مورد استفاده در آثار شاعران، تا حدّ زیادی می‌توان در جهت شناسایی اندیشه‌ها و اعتقادات آنان قدم برداشت و به آبشخورهای فکری آنان نزدیک شد. بعد از ظهور اسلام، تلمیحات به مفاهیم دینی، به تدریج در آثار شاعران، ورود پیدا کردند و علاوه بر افزودن غنای محتوایی و مضمونی به آثار، نقش مهمی در ترویج باورهای مذهبی به عهده گرفتند. با تکیه بر واکاوی‌های علمی با روش پژوهش توصیفی‌تحلیلی، می‌توان گفت کاربرد تلمیحات به مفاهیم مذهبی و قرآنی در دیوان ابن‌حسام‌خوسفی؛ شاعر شیعی قرن نهم، در بسیاری از موارد از سطحِ سطحی‌نگری و ظاهربینی به عمق مفاهیم قرآنی راه‌یافته و در دل و جان شاعر نفوذ پیدا کرده است. شاعر گاه چنان در زوایای پنهان و چندلایه مفاهیم قرآنی، واژه‌پردازی می‌کند که شاید عوام، به سادگی به عمق تسلّط شاعر بر این مفاهیم دست نیابند و رسیدن به دُرّ معنا و مفهوم موردِ نظر شاعر جز برای غواصی آشنا و متبحّر که دل به عمق بحرِ معانی‌زدن بلد باشد میسّر نگردد. نگارنده به واسطه فعالیتی مختصر در زمینه حفظ قرآن معتقد است که در اشعار ابن‌حسام به ویژه قصاید توحیدی و مناجاتی آن، می‌توان ارتباطی مستقیم و نزدیک با آیات نورانی قرآن کریم را در قالب تلمیح و اشاره به ویژه در لایه‌های پنهان، مشاهده کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Quranic Allusions and References in Ibn Husam Khusfi’s Odes of Divine Unity and Supplication

نویسندگان English

alireza koochi 1
ali mandegar 1
majidreza khazaeivafa 2
1 university
2 jaubir
چکیده English

Among the verbal and semantic devices and the various forms of imaginative expression, allusion is one of the most important instruments through which poets swiftly convey their beliefs and ideas to their audience. Therefore, a close reading of the allusions employed in a poet’s oeuvre can thus yield insight into the intellectual traditions and ideological underpinnings that inform their work. Following the advent of Islam, the growing familiarity of people with Islamic teachings, together with the interweaving of the Qur’an and Hadith into daily life, created fertile ground for the flourishing of Islamic thought and literary expression. Consequently, allusions to religious and spiritual concepts gradually found its way into poet’s works. These allusions not only enriched the thematic and conceptual layers of poetry but also played a significant role in promoting and elucidating religious beliefs. Research has it that that Ibn Husam Khusfi, a prominent 9th-century Shi‘i poet, frequently employed allusions to Qur’anic and religious concepts in his diwan. In many cases, his references go beyond a superficial application, reaching into the deeper layers of Qur’anic meaning and reflecting the profound internalization of these concepts in both the poet’s mind and verse. Drawing on familiarity with Qur’an-memorization practices, the authors argue that Ibn Husam Khusfi’s odes of divine unity and supplication exhibit a particularly direct and intimate connection with the verses of the Holy Qur’an, manifested through nuanced allusions and subtle references embedded within the latent layers of his poetry.

کلیدواژه‌ها English

Ibn Husam Khusfi
Literary Allusions
Quranic Concepts
Monotheistic Poetry
Supplications
قرآن کریم. (1386). ترجمه مهدی الهی قمشه‌ای. تهران: بنیاد قرآن و عترت.
نهج البلاغه. (1388) ترجمه محمّد دشتی. تهران: سنا.
جوادی آملی، عبدالله. (1388). تفسیر تسنیم. به اهتمام علی اسلامی. قم: اسراء.
حسینی بحرانی، سیدهاشم. (1375). البرهان فی تفسیر القرآن. به اهتمام اشرف ابوالقاسم سالک و ترجمه  عبدالله صالحی نجف‌آبادی. تهران: آفتاب.
خوسفی، محمد ابن حسام. (1390). دیوان. به اهتمام مرادعلی واعظی. تهران: فکر بکر.
دهخدا، علی‌اکبر. (1390). «حمد، تسبیح، ابداع» در فرهنگ متوسط دهخدا. ج 1. زیر نظر جعفر شهیدی. به کوشش ایرج مهرکی و اکرم سلطانی. تهران: مؤسسه چاپ و نشر دانشگاه تهران.
دهخدا، علی‌اکبر. (1390). «فاطر» در فرهنگ متوسط دهخدا. ج 2. زیر نظر جعفر شهیدی. به کوشش ایرج مهرکی و اکرم سلطانی. تهران: موسسه چاپ و نشر دانشگاه تهران.
رامپوری، غیاث‌الدین محمد. (1337). غیاث‌اللغات. به کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: کانون معرفت.
سعدی شیرازی، مصلح‌الدین. (1385). کلیات سعدی. به تصحیح محمدعلی فروغی. تهران: هرمس.
رازی، شمس قیس. (1373). کتاب المعجم فی معاییر اشعارالعجم. به اهتمام سیروس شمیسا. تهران: فردوس.
شمیسا، سیروس. (1375). فرهنگ تلمیحات. تهران: فردوس.
صفی پوری، عبدالرحیم عبدالکریم. (1377). «تسبیح» در منتهی‌الارب فی لغات العرب، با مقدمه و تصحیح علیرضا حاجیان‌نژاد. تهران: افست.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1399). تفسیر المیزان، به ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی. تهران: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، علی بن حسن. (1392). مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار به ترجمه عبدالله محمدی و مهدی هوشمند. تهران: دارالثقلین.
قمی، عباس. (1388). سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار با مقدمه علی‌اکبر الهی خراسانی. مشهد مقدس: آستان قدس رضوی.
مجلسی، محمدتقی. (1386). بحارالانوار، به اهتمام محمدباقر بهبودی. تهران: المکتبه‌الاسلامیه‌.
معین، محمد. (1386). فرهنگ معین. تهران: زرّین.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
موسوی خمینی، روح الله. (1373). آداب الصّلوه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
مولوی، جلال الدین محدبن محمد. (1388). مثنوی معنوی، با مقدمه قدمعلی سرامی، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر.
همایی، جلال‌الدین. (1363). فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران: توس.

  • تاریخ دریافت 28 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 12 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 25 تیر 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404