پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

چمچلوسی: عروسک هِبه چاه در فرهنگ عامه مردم بهبهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه صنایع دستی، دانشکده هنر و علوم انسانی ، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
چکیده
چمچلوسی عروسکی است در فرهنگ مردم بهبهان که از مواد ساده‌ای مانند چوب رختشور، پارچه‌های کهنه یا گونی ساخته می‌شد. در دوران خشکسالی، دخترکان با در دست داشتن این عروسک و خواندن ترانه‌هایی تقلیدی از صدای باران، از مردم درخواست کمک می‌کردند؛ بخشی از نذورات به نیازمندان داده می‌شد و بخش دیگر همراه با عروسک به آب هبه می‌شد. هدف این پژوهش بررسی معنای اجتماعی، فرهنگی و مذهبی عروسک چمچلوسی و نقش آن در ارتباط میان انسان، طبیعت و منابع آبی است. این مطالعه با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و ترکیب مطالعات اسنادی و میدانی به این سؤال پاسخ می‌دهد که: «چه ارتباط معنوی میان منابع آبی و عروسک چمچلوسی در فرآیند تمنای باران وجود دارد و این باورها چگونه در زندگی روزمره مردم بهبهان تأثیرگذار بوده‌اند؟» یافته‌ها نشان می‌دهند که مراسم باران‌خواهی بهبهان با محوریت عروسک چمچلوسی نمونه‌ای از هم‌آمیزی باورهای کهن، آیینی و دینی با ابعاد فرهنگی و اجتماعی است. این آیین، ریشه در سنت‌های باستانی و نقش زنان در کشاورزی دارد و از عروسک و هدیه آن به آب برای برقراری ارتباط نمادین با طبیعت و نیروهای ماورایی استفاده می‌کند. عروسک، نماد نیاز جمعی و تقاضای برکت است و آیین‌های همراه آن، مانند چرخاندن توسط دختران یا حضور شخصیت‌های مقدس، همبستگی اجتماعی و مشارکت جمعی را تقویت می‌کنند. این هدیه نمادین، بازتاب مادینگی، باروری و چرخه زندگی است و آیین چمچلوسی، برخلاف قربانی‌های خشونت‌آمیز، با روشی صلح‌آمیز تعامل انسان با طبیعت و نیروهای ماورایی و تحقق خواسته جمعی برای نزول باران را نشان می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Chamchehlosi: The Well-Giving Doll in Behbahan Folk Culture

نویسنده English

Nahid Jafari Dehkordi
Assistant Professor, Handicrafts Department, Faculty of Arts and Human Sciences, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.
چکیده English

Chamchehlosi is a traditional doll in the cultural heritage of Behbahan, crafted from simple materials such as laundry sticks, old fabrics, or burlap. During droughts, girls carried the doll and sang songs mimicking the sound of rain to request help from the community. Part of the offerings was given to the needy, while the rest was symbolically offered to water along with the doll. This study investigates the social, cultural, and religious significance of the Chamchehlosi doll and its role in connecting humans, nature, and water resources. Using a descriptive-analytical approach combining documentary and field research, it addresses the question: “What spiritual relationship exists between water resources and the Chamchehlosi doll in rain-requesting rituals, and how have these beliefs influenced daily life in Behbahan?” Findings reveal that the rain-requesting ceremony centered on the Chamchehlosi doll represents a fusion of ancient, ritualistic, and religious beliefs with cultural and social practices. Rooted in agricultural traditions and the role of women, the ritual uses the doll and its offering to water to create a symbolic link with nature and supernatural forces. The doll embodies collective need and the plea for blessings, while associated practices, such as spinning it by girls or invoking sacred figures, reinforce social cohesion and community participation. This symbolic gift reflects femininity, fertility, and the life cycle. Unlike violent sacrificial rituals, Chamchehlosi exemplifies a peaceful interaction between humans, nature, and the divine, facilitating the communal aspiration for rainfall in a culturally meaningful way.

کلیدواژه‌ها English

Folk culture
Rain-Praying Ritual
Native Doll
Fertility of the Earth
Chamchehlosi
کتابنامه
آسابرگر، آرتور. (1380). روایت در فرهنگ عامیانه. ترجمه محمدرضـا لیـراوی. تهران: سـروش.
افشار سیستانی‌، ایرج‌. (1330). خوزستان‌ و تمدن‌ دیرینه آن‌. تهران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
اقتداری‌، احمد. (1366). بهبهان‌ شهرهای‌ ایران، به‌ کوشش‌ محمدیوسف‌ کیانی‌. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
الیاده، میرچا. (1372). رساله در تاریخ ادیان. ترجمه جلال ستاری. تهران: سروش.
الیاده، میرچا. (1394). آیین‌ها و نمادهای تشرف. ترجمه مانی صالحی علامه. تهران: نیلوفر.
الیاده، میرچا. (1395). تاریخ اندیشه‌های دینی. ترجمه بهزاد سالکی. ج1. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
اندیشمند، فهیمه. (1396). مطالعه تطبیقی نشانه‌شناسی عروسک باران در ایران و ژاپن. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. یزد: دانشگاه علم و هنر یزد.
 باجلان فرخی، محمدحسین. (1392). در قلمرو انسان‌شناسی اسطوره و آیین. تهران: نقد افکار.
بهروزی‌نیا، زهره. (1394). «‌بررسی ردپای جان بخشی آناهیتا بر عروسک‌های آیین باران‌خواهی».‌ مجله تئاتر. ش 61. صص11 - 26.
پراپ، ولادیمیر. (1368). ریخت‌شناسی قصه‌های پریان. ترجمه فریدون بدره‌ای. تهران: تـوس.
پورداوود، ابراهیم. (1356). یشتها. به کوشش بهرام فره‌وشی. تهران: دانشگاه تهران.
جعفری دهکردی، ناهید؛ طاهری، صدرالدین؛ ایزدی دهکردی، مریم. (1400). «گونه‌شناسی عروسک‌های روان‌آسا در فرهنگ‌های ایرانی». فرهنگ و ادبیات عامه. ش9 (۴۱). صص ۱۳۸-۱۸۲.
جعفری دهکردی، ناهید و رضایی، حمید. (1404). «از باروری تا نان‌آوری: نمادشناسی عروسک‌های آیینی نخودی در فرهنگ فرخشهر». مطالعات ایرانی. ش 24 (47). صص 49-67.
حسینی فسایی‌، حاج میرزا حسن‌. (1367). فارس‌نامه ناصری‌. ج 2. تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی‌. تهران‌: امیرکبیر.
داودی حموله، سریا. (1399). موسیقی قوم بختیاری (آوانماهای شادی و ناشادی). تهران: افراز.
دلاشو، لوفر. (1364). زبان رمزی قصّه‌های پریوار. ترجمه جلال ستّاری. تهران: توس.
ذوالفقاری، حسن. (1395). «بررسی و تحلیل نمایش‌های باران خواهی و باران خوانی در ادبیات عامۀ ایران (با تکیه بر نمایش‌های کوسه‌گردی و عروس باران)». کهن‌نامه ادب پارسی. ش 7 (4). صص 81-109.
ذوالفقاری، حسن. (1404). باورهای عامیانه مردم ایران. تهران: چشمه.
رزم‌آرا، علی. (1330). فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادی‌ها). ج6. تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش.
زردتشتِ بهرامِ پژدو. (1338). زراتشت‌نامه به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابخانه طهوری.
زمانی، افسانه. (1396). مطالعه تطبیقی عروسک‌های آیینی ایران با توجه به کارکرد و فرم (آیین‌های باران خواهی. آفتاب خواهی و نوروز). پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه پیام نور تهران شرق.
شوالیه، ژان و گربران، آلن. (1379). فرهنگ نمادها، اساطیر، رویاها، رسوم، ترجمه سودابه فضایلی. ج 2. تهران: جیحون.
صالح‌پور، اردشیر. (1389). بازبازک عروسک نمایشی ایل بختیاری. تهران: آرون.
طاهری، صدرالدین. (1393). ایزدبانوان در فرهنگ و اساطیر ایران و جهان. تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
عبدلی، علی. (1396). تات‌ها و تالشان. تهران: مؤلف با همکاری ققنوس.
عظیم‌پور، پوپک. (1385). بوکه بارانه و هوله بارانی: (عروسک‌های باران‌خواهی کردستان). تهران: نمایش.
عظیم‌پور، پوپک. (1389). فرهنگ عروسک‌ها و نمایش‌های عروسکی آیینی و سنتی ایران. تهران: نمایش.
فریزر، جیمز جرج. (1401). شاخه زربن پژوهشی در جادو و دبن. تهران: آگه.
کوپر، جین. (1380). فرهنگ نمادهای سنتی مصور. ترجمه ملیحه کرباسیان. تهران: فرشاد.
محمدیان مغایر، زهره. (1383). «ترانه‌های عروسک باران». کتاب ماه هنر. ش 67 و 68. صص 80-83.
مستوفی بافقی، محمد مفید. (1396). مختصر مفید؛ جغرافیای ایران‌زمین در عصر صفوی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری نشر سخن.
مصطفوی، سید محمدتقی. (1383). اقلیم پارس. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
میرنیا، علی. (1369). فرهنگ مردم: فولکلور ایران. تهران: پارسا.
نشاطی‌زاده، مهسا. (1397). «عروسک‌ها در آیین‌های باران‌خواهی آذربایجان غربی». مطالعات ایران شناسی. ش 4 (2). صص 81-91.
نورآقایی، آرش. (1387). عدد، نماد، اسطوره. تهران: افکار.
وبر، ماکس. (1384). اقتصاد و جامعه. ترجمه عباس منوچهری و همکاران. تهران: سمت.
هینلز، جان. (1400). شناخت اساطیر ایران، ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: چشمه.
References
Abdoli, A. (2017). The Tats and Talyshis. Tehran: Ghoghnous. [In Persian]
Afshar Sistani, I. (1951). Khuzestan and its ancient civilization. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. [In Persian]
Andishmand, F. (2017). A comparative study of the semiotics of the rain doll in Iran and Japan (Unpublished master’s thesis). Yazd: University of Art and Science. [In Persian]
Asa Berger, A. (2001). Narrative in popular culture. (M. R. Liravi, Trans.). Tehran: Soroush. [In Persian]
Azimpour, P. (2006). Bouke Baraneh and Houleh Barani: Rain-seeking dolls of Kurdistan. Tehran: Namayesh. [In Persian]
Azimpour, P. (2010). The dictionary of ritual and traditional dolls and puppet theaters of Iran. Tehran: Namayesh. [In Persian]
Bajalan Farrokhi, M. H. (2013). In the realm of the anthropology of myth and ritual. Tehran: Naghd-e Afkar. [In Persian]
Behrouzinia, Z. (2015). Investigating the traces of Anahita’s personification in rain-seeking ritual dolls. Theater Magazine, (61), 11-26. [In Persian]
Boehn, M. V. (1932). Dolls and puppets (J. Nicoll, Trans.). London: George G. Harrap & Company.
Chevalier, J., & Gheerbrant, A. (2000). Dictionary of symbols: Myths, dreams, and customs (Vol. 2). (S. Fazayeli, Trans.). Tehran: Jeyhoon. [In Persian]
Cooper, J. (2001). An illustrated encyclopedia of traditional symbols. (M. Karbasian, Trans.). Tehran: Farshad. [In Persian]
Davoudi Hamuleh, S. (2020). Music of the Bakhtiari people (Audiovisuals of joy and sorrow). Tehran: Afraz. [In Persian]
Delachaux, L. (1985). The symbolic language of fairy tales. (J. Sattari, Trans.). Tehran: Toos. [In Persian]
Eghtedari, A. (1987). Behbahan. In M. Y. Kiani (Ed.), Cities of Iran. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. [In Persian]
Eliade, M. (1993). Patterns in comparative religion. (J. Sattari, Trans.). Tehran: Soroush. [In Persian]
Eliade, M. (2015). Rites and symbols of initiation. (M. Salehi Alameh, Trans.). Tehran: Niloofar. [In Persian]
Eliade, M. (2016). A history of religious ideas (Vol. 1). (B. Saleki, Trans.). Tehran: Parseh Book Translation and Publishing Agency. [In Persian]
Frazer, J. G. (2022). The golden bough: A study in magic and religion. Tehran: Agah. [In Persian]
Hastings, J. (Ed.). (1908). Encyclopedia of religion and ethics (Vol. 1). New York, NY: Charles Scribner's Sons.
Hinnells, J. (2021). Persian mythology. (J. Amouzegar & A. Taffazoli, Trans.). Tehran: Cheshmeh. [In Persian]
Hosseini Fasaei, H. M. H. (1988). Fars-Nameh-ye Naseri (Vol. 2). (M. Rastegar Fasaei, Ed.). Tehran: Amirkabir. [In Persian]
Jafari Dehkordi, N., & Rezaei, H. (2025). From fertility to breadwinning: Symbology of Nokhodaki ritual dolls in Farrokhshahr culture. Iranian Studies, 24(47), 49-67. [In Persian]
Jafari Dehkordi, N., Taheri, S., & Izadi Dehkordi, M. (2021). A typology of "Psychopomp" dolls in Iranian cultures. Culture and Folk Literature, 9(41), 138-182. [In Persian]
Lévi-Strauss, C. (1963). Structural anthropology (C. Jacobson & B. G. Schoepf, Trans.). New York, NY: Basic Books.
Mirnia, A. (1990). People’s culture: Iranian folklore. Tehran: Parsa. [In Persian]
Mohammadian Moghayyer, Z. (2004). Songs of the rain doll. Art Month Book, (67-68), 80-83. [In Persian]
Mostafavi, S. M. T. (2004). The climate of Pars. Tehran: Society for the National Heritage of Iran. [In Persian]
Mostofi Bafghi, M. M. (2017). Brief and useful: The geography of Iran in the Safavid era. Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Foundation in collaboration with Sokhan. [In Persian]
Neshatizadeh, M. (2018). Dolls in rain-seeking rituals of West Azerbaijan. Iranian Studies, 4(2), 81-91. [In Persian]
Nooraghaei, A. (2008). Number, symbol, myth. Tehran: Afkar. [In Persian]
Pourdavoud, I. (1977). Yashts. (B. Farravashi, Ed.). Tehran: University of Tehran. [In Persian]
Propp, V. (1989). Morphology of the folktale. (F. Badrehei, Trans.). Tehran: Toos. [In Persian]
Razmara, A. (1951). Geographical dictionary of Iran (Settlements) (Vol. 6). Tehran: Geographical Department of the Army Staff. [In Persian]
Salehpour, A. (2010). Bazbazak: The puppet of the Bakhtiari tribe. Tehran: Aron. [In Persian]
Taheri, S. (2014). Goddesses in the culture and mythology of Iran and the world. Tehran: Roshangaran va Motaleat-e Zanan. [In Persian]
Weber, M. (2005). Economy and society. (A. Manouchehri, M. Torabinejad, & M. Emadzadeh. Trans.). Tehran: SAMT. [In Persian]
Zamani, A. (2017). A comparative study of Iranian ritual dolls with regard to function and form (Rain-seeking, Sun-seeking, and Nowruz rituals) (Unpublished master’s thesis). Tehran: Payame Noor University, East Tehran Branch. [In Persian]
Zartosht Bahram-e Pazhdo. (1959). Zartosht-Nameh. (M. Dabirsiaghi, Ed.). Tehran: Tahoori Library. [In Persian]
Zolfaghari, H. (2016). Investigation and analysis of rain-seeking and rain-chanting performances in Iranian folk literature (Focusing on Kuse-Gardi and Rain-Bride performances). Journal of Ancient Persian Literature), 7(4), 81-109. [In Persian]
Zolfaghari, H. (2025). Folk beliefs of the Iranian people. Tehran: Cheshmeh. [In Persian]
دوره 5، شماره 1 - شماره پیاپی 9
فروردین 1405
صفحه 199-222

  • تاریخ دریافت 17 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 16 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 28 دی 1404
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1405