پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

باورهای نجومی و تقویمی در فولکلور مادّی عشایر کرمانج خراسان شمالی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه آموزشی زبان و ادبیّات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران
چکیده
یکی از عمده‌ترین عوامل به وجود آمدن تمدن در هر منطقه توجه به فرهنگ عامه آن است. فرهنگ عامه، عقاید، افکار و رفتار مردم در مواجهه با زندگی است که به صورت تجربی در سالیان دراز انسان جهت حل مشکلات خود و بر پایۀ تجربیات گذشتگان به دست آورده است. این فرهنگ با بررسی شیوۀ تعامل و تطابق بشر با محیط، جایگاه ویژه‌ای دارد. یکی از وجوه مباحث مردم‌شناسی در شناخت فرهنگ جوامع عشایری و روستایی بررسی دانش بومی و شیوه‌های انطباق آن‌ها با محیط، طبیعت، رفع نیازهای زیستی و غیرزیستی است. پژوهش حاضر با هدف آشنایی و شناسایی اطلاعات مربوط به ستاره‌شناسی و کاربرد و تأثیر آن در زندگی و جامعۀ عشایر کرمانج خراسان شمالی است که با روش میدانی و کتابخانه‌ای نگارش یافته است. منطقۀ مورد بررسی این پژوهش افراد بومی به خصوص چادرنشین‌ها و افراد سالخورده است. نتیجۀ پژوهش علاوه بر فهرست کردن انواع ستاره‌ها بر اساس نام‌های محلّی و تأثیر آن در زندگی صحرانشینی عشایر قوم مذکور، مشخّص شدن برخی از باورهای مربوط به ستاره‌شناسی است که آمیزه‌ای از خرافه بوده و برخی نیز دارای پشتوانۀ علمی است که نتیجۀ افکار و عقاید مردم عصر حاضر و قبل از خود است. در هر صورت استفاده و به کارگیری از این باورهای نجومی قرن‌ها قبل از آنان نیز وجود داشته و عشایر کرمانج به آن‌ها معتقد هستند. از گذشته تا به امروز قوم کرمانج خراسان شمالی اعتقاد به باورهای مربوط به ستاره‌های ترازو میزان، شکارچی، دنباله‌دار و...، طالع سعد و نحس و تأثیر آن بر زندگی بوده‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Astronomical and Calendar Beliefs in the Material Folklore of the Kormanj Nomads of North Khorasan

نویسنده English

omid vahdanifar
Associate Professor Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, University of Bojnord, Bojnord, Iran
چکیده English

This study aims to identify and examine astronomical knowledge, as well as its use and influence in the life and society of the Kormanj nomads of North Khorasan. The research was conducted using both fieldwork and library-based methods. The folk beliefs common among Kormanj nomads regarding celestial bodies are classified into four categories: beliefs related to the Moon, beliefs related to stars, beliefs related to constellations, and calendar-related beliefs. The findings show that the Kormanj nomads lived within a framework of traditional, non-scientific beliefs and were strongly convinced of their validity in managing different aspects of nomadic life. Most of these beliefs reflect ideas that people in the past held about stars, celestial bodies, and their effects on nomadic life and natural phenomena. The nomads adapted these beliefs to their daily lives. Some of the astronomical beliefs of this community, although mixed with superstition, have roots in the ideas and worldviews of ancient societies, while others have a scientific basis. In addition, some of the astronomical beliefs common among the Kormanj nomads originate from Iranian mythological traditions and religious systems such as Zurvanism, Mithraism, and Zoroastrianism.

کلیدواژه‌ها English

Material Folklore
Astronomical Beliefs
Ritual
Kormanj Nomads
North Khorasan
کتابنامه
آملی، سید حیدر. (۱۳۸۰). تفسیر المحیط الاعظم والبحر الخضم. ج2. قم: چاپ و انتشارات اسلامی.
ابوریحان بیرونی، محمّد بن احمد. (1362).  التفهیم لاوائل صناعه التنجیم. تصحیح جلال‌الدین همایی. تهران: بهمن.
استوری، جان. (1400). مطالعات فرهنگی دربارۀ فرهنگ عامه. ترجمۀ حسین پاینده. تهران: آگه.
انزابی‌نژاد، رضا. (1381). گزیدۀ مخزن‌الاسرار. تهران: جامی.
ایرانی، اکبر. (1396). رسائل الاخوان الصفا و خلان الوفا. تهران: میراث مکتوب.
بورکهارت، تیتوس. (1393). نجوم کهن در آموزه‌های ابن عربی. ترجمۀ لیلا کبریتچی و مهدی حبیب‌زاده. تهران: مولی.
بیرشک، احمد. (1380). گاهشماری ایرانی. تهران: بنیاد دانشنامۀ بزرگ فارسی.
پاپلی یزدی، محمّد حسین. (1371). کوچ‌نشینی در شمال خراسان. ترجمۀ اصغر کریمی. مشهد: آستان قدس رضوی.
جعفری قنواتی، محمّد. (1394). درآمدی بر فولکلور ایران. تهران: جامی.
حاتمی، حافظ. (1386). «شاهنامه و نجوم». مجلۀ زبان و ادبیات فارسی. ش 8. صص 101-124.
حسام‌پور، مصطفی. (1399). آشنایی با ستاره‌شناسی. تهران: گیتاشناسی.
دهخدا، علی اکبر. (۱۳۳۴). لغت‌نامه. ج ۵ و۱۴.تهران: چابخانۀ دولتی ایران.
ذوالفقاری کیکانلو، معصومه. (1397). بررسی نماد و نقوش و نگاره‌های سفره کردی خراسان. بجنورد: بیژن‌یورد.
رضایی، فاطمه و همکاران. (1398). «قبله‌یابی بر اساس نجوم در اندلس». تاریخ و فرهنگ. ش 2. صص 71-94.
سالواتی، فلاویو. (1400). ستاره‌شناسی برای المپیادها. ترجمۀ غلامرضا شاه‌علی. شیراز: شاهچراغ.
شکورزاده، ابراهیم. (1362). عقاید و رسوم مردم خراسان. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
شهنوازی، بهناز. (1398). «کاربرد نجوم در تبیین مفاهیم عرفانی- تعلیمی بر مبنای شعر نظامی، انوری و ناصرخسرو». عرفان اسلامی. ش 61. صص 361 384.
طاهرخوانی، شادی. (1398). «مطالعۀ تطبیقی صورت‌های فلکی بروج دوازده‌گانه در نسخ مصورالموالی و صور الکواکب الثبته». فصلنامۀ دانشکدۀ هنر شوشتر. ش 18. صص 64-88.
قافله‌باشی، سیداسمائیل و سیدعلی هاشمی عرقطو. (1389). «کاربرد خاص اصطلاحات نجومی یکی از خصیصه‌های سبکی فردوسی». سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). ش 7. صص 119-130.
مجلسی، محمدباقر. (1384). بحارالانوار. تهران: نشریۀ اسلامیه.
مشهور، پروین‌دخت. (1396). «ماه و خوشید در شعر خاقانی». فصلنامۀ تخصصی ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد. ش 1. صص 74-89.
مصفی، ابوالفضل. (1381). فرهنگ اصطلاحات نجومی همراه با واژه‌های کیهانی در شعر فارسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ملکری و مارک چارتلند. (1394). صورت‌های فلکی. ترجمۀ احمد دالکی. تهران: موسسۀ جغرافیایی و کاتوگرافی گیتاشناسی.
نظامی گنجوی، الیاس بن محمد (۱۳۷۹). مخزن‌الاسرار. تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان. تهران : قطره.
هدایت، صادق. (1379). فرهنگ عامیانۀ مردم ایران. تهران: چشمه.
نیل‌فروش‌زاده. (1401). «بررسی کامل ماه‌گرفتگی نوزاد». دسترسی در  <https://www.nilforoushzadeh.clinic>
مصاحبه‌شونده‌ها:
آلخانی، رقیه. (1342). اهل روستای بیار. تاریخ مصاحبه 30/8/1401
ربانی، اسماعیل. (1337). اهل روستای زمان صوفی. تاریخ مصاحبه 25/8/1401.
علیپور، امید. (1317). اهل طایفۀ بریمانلو. تاریخ مصاحبه 17/8/1401.
قهرمانلو، بی‌بی صنم. (1330). اهل طایفۀ بریمانلو. تاریخ مصاحبه 9/9/1401.
علیپور، حسنعلی. (1318). اهل طایفۀ بریمانلو. تاریخ مصاحبه 27/8/1401.
شادکام، رزگل. (1322). اهل طایفۀ قهرمانلو. تاریخ مصاحبه 10/9/1401.
قهرمانی، مملکت. (1331). اهل طایفۀ قهرمانلو. تاریخ مصاحبه 5/9/1401.
References
Al-Biruni, M. ibn A. (1983). Al-Tafhim li-Awa'il Sina'at al-Tanjim (J. Homayi, Ed.). Tehran, Iran: Bahman. [In Persian]
Amoli, S. H. (2001). Tafsir al-Muhit al-A'zam wa al-Bahr al-Khadam (Vol. 2). Qom, Iran: Islamic Printing and Publishing Organization. [In Arabic]
Anzabinejad, R. (2002). Selected passages from Makhzan al-Asrar (4th ed.). Tehran, Iran: Jami. [In Persian]
Birashk, A. (2001). The Iranian calendar. Tehran, Iran: Foundation of the Great Persian Encyclopedia. [In Persian]
Burckhardt, T. (2014). Ancient astrology in Ibn Arabi’s teachings (L. Kebritchi & M. Habibzadeh, Trans.). Tehran, Iran: Moula. [In Persian]
Dehkhoda, A. A. (1955). Dictionary (Vols. 5 & 14). Tehran, Iran: Iran State Printing House. [In Persian]
Ghafelehbashi, S., & Hashemi Araghtu, S. A. (2010). The special use of astronomical terminology as a stylistic feature in the poetry of Ferdowsi. Persian Poetry and Prose Stylistics, (7), 119–130. [In Persian]
Hatami, H. (2007). Shahnameh and astronomy. Journal of Persian Language and Literature, (8), 101–124. [In Persian]
Hedayat, S. (2000). Iranian folk culture. Tehran, Iran: Cheshmeh. [In Persian]
Hesampour, M. (2020). Introduction to astronomy. Tehran, Iran: Gitashenasi. [In Persian]
Irani, A. (2017). Rasa'il Ikhwan al-Safa wa Khullan al-Wafa. Tehran, Iran: Mirath-e Maktub. [In Persian]
Jafari Ghanavati, M. (2015). An introduction to Iranian folklore. Tehran, Iran: Jami. [In Persian]
Majlesi, M. B. (2005). Bihar al-Anwar. Tehran, Iran: Nashriyeh-ye Eslamiyeh. [In Persian]
Malkari, M., & Chartland, M. (2015). Constellations (A. Dalki, Trans.). Tehran, Iran: Gitashenasi Geographic and Cartographic Institute. [In Persian]
Mashhour, P. (2017). The Moon and the Sun in the poetry of Khaqani. Specialized Quarterly of Persian Literature, Islamic Azad University of Mashhad, (1), 74–89. [In Persian]
Mosaffa, A. (2002). Dictionary of astronomical terms with cosmic vocabulary in Persian poetry. Tehran, Iran: Institute for Humanities and Cultural Studies. [In Persian]
Nilforoushzadeh. (2022). A comprehensive review of lunar eclipse effects on newborns. Retrieved from <https://www.nilforoushzadeh.clinic> [In Persian]
Nizami Ganjavi, I. ibn M. (2000). Makhzan al-Asrar (H. Vahid Dastgerdi, Ed.; S. Hamidian, Rev. ed.). Tehran, Iran: Qatreh Publications. [In Persian]
Papoli Yazdi, M. H. (1992). Nomadism in North Khorasan (A. Karimi, Trans.). Mashhad, Iran: Astan Quds Razavi. [In Persian]
Rezaei, F., Farahmand, Y., Akrami, M., & Roodgar, G. A. (2019). Qibla determination based on astronomy in al-Andalus. History and Culture, (2), 71–94. [In Persian]
Salvati, F. (2021). Astronomy for Olympiads (G. R. Shahali, Trans.). Shiraz, Iran: Shahcheragh. [In Persian]
Shahnavazi, B. (2019). The application of astronomy in explaining mystical and didactic concepts based on the poetry of Nizami Ganjavi, Anvari, and Nasir Khusraw. Islamic Mysticism, (61), 361–384. [In Persian]
Shokurzadeh, E. (1983). Beliefs and customs of the people of Khorasan. Tehran, Iran: Iranian Culture Foundation. [In Persian]
Storey, J. (2021). Cultural studies and popular culture (H. Payandeh, Trans.). Tehran, Iran: Agah. [In Persian]
Taherkhani, S. (2019). A comparative study of the zodiac constellations in the illustrated manuscripts of Al-Mawalid and Suwar al-Kawakib al-Thabitah. Journal of the Faculty of Art of Shushtar, (18), 64–88. [In Persian]
Zolfaghari Kikanlou, M. (2018). A study of the symbols, motifs, and designs of the Kurdish tablecloth of Khorasan. Bojnord, Iran: Bijan-Yurd. [In Persian]
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Cambridge: Harvard University Press.
Zamiran, M. (2003). Introduction to the semiotics of art. Tehran: Ghesseh. [In Persian]

  • تاریخ دریافت 25 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 08 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 20 بهمن 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1405