پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

پژوهشنامۀ فرهنگ و ادبیات آیینی

روایت آیینی _ اقلیمی در آثار داستانی سهراب براهام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
اصغر عیسی پورکهلبونی 1
محمدعلی خزانه دارلو 2
1 دانشجوی دکترای ادبیات فارسی - ادبیات عرفانی دانشگاه گیلان
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گیلان
10.22077/jcrl.2026.9227.1207
چکیده
ادبیات آیینی‌ـ ‌اقلیمی گونه‌ای از بازنمایی روایی است که در آن، ساختارهای آیینی، شعائر بومی، باورهای خرافی و اسطوره‌های قومی در هم‌نشینی با بافت اقلیمی و زیست‌بوم فرهنگی یک منطقه، بستری غنی برای تولید معنا فراهم می‌سازند. این نوع ادبیات، تنها به نمایش جلوه‌های جغرافیایی و فرهنگی بسنده نمی‌کند، بلکه با پیوند زدن الگوهای اسطوره‌ای با تجارب زیسته، نقش مؤثری در بازتولید حافظۀ فرهنگی و شکل‌دهی به ناخودآگاه جمعی ایفا می‌نماید. پژوهش حاضر با هدف بررسی مؤلفه‌های آیینی درون ساختار اقلیمی روایت، به تحلیل سه اثر داستانی سهراب براهام، نویسنده معاصر جنوب کرمان ـ بی‌پدر، باران روز هجدهم و غلامحسین یاغی ـ می‌پردازد. این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی و رویکردی نشانه‌شناختی، به واکاوی نقش مؤلفه‌هایی همچون جن، آل، چشم‌زخم، نمک، آیین‌های زایمان و مرگ، مراسم ماه‌گرفتگی، شگون و نحسی، تطهیر و دعا، در تولید معنا و شکل‌گیری پیکره روایی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که عناصر آیینی در آثار براهام صرفاً نقشی تزیینی ندارند، بلکه در جایگاه ساختارهای کارکردی، سطوح مختلف روایت را ـ از فضاسازی و شخصیت‌پردازی تا گره‌افکنی و پی‌رنگ ـ تحت تأثیر قرار می‌دهند. حضور پررنگ اسطوره‌های محلی و مناسک جمعی در این آثار، سبب می‌شود روایت‌ها واجد ظرفیت انسان‌شناختی، جامعه‌شناختی و روان‌شناختی مضاعفی شوند. بنابراین، می‌توان ادعا کرد که جهان داستانی براهام، نمونه‌ای درخور از ادبیات آیینی‌ـ ‌اقلیمی معاصر ایران است که در آن، آیین نه صرفاً به‌عنوان مضمون، بلکه در مقام منطق حاکم بر روایت عمل می‌کند و زمینه‌ای برای تلفیق سنت شفاهی با قالب داستانی نوین فراهم می‌سازد
کلیدواژه‌ها
"ادبیات اقلیمی
سهراب براهام
فرهنگ عامه
روایت بومی
باورهای آیینی"
موضوعات

عنوان مقاله English

Ritual-Ecological Narrative in the Fiction of Sohrab Baraham

نویسندگان English

Asghar Esapour Kohlboni 1
Mohammad Ali Khazanehdarlo 2
1 PhD Student in Persian Language and Literature - Mystical Literature, University of Guilan
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Guilan
چکیده English

Ritual-regional literature is a form of narrative representation in which ritual structures, local customs, superstitious beliefs, and ethnic myths are combined with the geographical and cultural environment of a region to create rich layers of meaning. This type of literature does not merely portray geographical and cultural features; by connecting mythical patterns with lived experiences, it also plays an important role in preserving cultural memory and shaping the collective unconscious. This study examines the ritual elements embedded in the regional narrative structure of three fictional works by Sohrab Baraham, a contemporary writer from southern Kerman: Fatherless, The Rain of the Eighteenth Day, and Gholamhossein Yaghi. Using qualitative content analysis and a semiotic approach, the research explores the role of such elements as jinn, the Al spirit, the evil eye, salt, childbirth and death rituals, lunar eclipse ceremonies, omens and bad luck, purification practices, and prayers in the creation of meaning and the formation of the narrative structure. The main question of this study is how local rituals and beliefs in Baraham’s fiction move beyond the level of cultural decoration and become structural elements of the narrative. The findings show that ritual elements in Baraham’s works do not serve merely as decorative features; rather, they function as active narrative structures that influence different levels of the story, including setting, characterization, conflict development, and plot construction. The strong presence of local myths and collective rituals gives these narratives additional anthropological, sociological, and psychological dimensions. Therefore, it can be argued that Baraham’s fictional world is a significant example of contemporary Iranian ritual-regional literature, in which ritual functions not only as a theme but also as a governing narrative logic, creating a space where oral traditions are integrated with modern storytelling.

کلیدواژه‌ها English

Regional Literature
Sohrab Baraham
Folklore
Indigenous Narrative
Ritual Beliefs
کتابنامه
آژند، یعقوب. (1369). «وضع ادبیات داستانی در قبل و بعد از انقلاب». سورۀ اندیشه. د 1. ش 24. صص 17-12.
 براهام، سهراب. (1395). بی­پدر، تهران: خاموش.
براهام، سهراب. (1396). باران روز هجدهم. تهران: خاموش.
براهام، سهراب. (1399). غلامحسین یاغی. کرمان: فرهنگ عامه.
جعفری، محمدجواد (قنواتی) (1381). «در قلمرو ادبیات اقلیمی». کتاب ماه ادبیات و فلسفه. ش 66-65. صص 145-140.
 خرمشاهی، بهاءالدین. (1386). حافظ‌نامه. ج2. تهران: سروش.
داودآبادی، وجیهه. (1383). «اعتقاد به جن، از خرافه تا واقعیت». فرهنگ مردم ایران. ش 3 و 4. صص81-69.
دستغیب، عبدالعلی. (1380). «درباره ادبیات بومی». ماهنامه ادبیات داستانی. ش 56. صص17-14.
دیماری، محمدعلی. (1390). فرهنگ لغات و اصطلاحات مردم شهرستان کرمان. همدان: سپهر دانش.
رخ، سحر؛ حجت، عیسی و صالحی­نیا، مجید. (1397). «پیری در خانه، روح نهفته در معماری ایران (مطالعۀ موردی؛ فضاهای مناسب سالمند در معماری بومی کرمان)». هنرهای زیب ا- معماری و شهرسازی. د 23. ش 2. صص16-5.
روح­الامینی، محمود. (1375). نمودهای فرهنگی و اجتماعی در ادبیات فارسی. تهران: آگه.
زرشناس، شهریار. (1387). جستارهایی در ادبیات داستانی معاصر. تهران: کانون اندیشۀ جوانان.
ستوده، منوچهر. (1335). فرهنگ کرمانی. تهران: چاپخانه رنگین کمان.
سپانلو، محمدعلی. (1376). «داستان نویسی معاصر؛ مکتب­ها و نسل­هایش». آدینه. ش 122-121. ص 6.
ثابتی، حبیب­الله. (1387). «جنگل­ها، درختان و درختچه­های ایران». یزد: دانشگاه یزد.
صادقی‌شهپر، رضا. (1389). «نخستین رمان اقلیمی در داستان‌نویسی معاصر ایران». کتاب ماه ادبیات. ش 40 (پیاپی 154). صص 39- 35)
صادقی‌شهپر، رضا. (1391). «حوزه­های پنج‌گانه اقلیمی‌نویسی در ادبیات داستانی معاصر ایران». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. ش 27. صص124-99.
صرفی، محمدرضا. (1391). باورهای مردم کرمان. کرمان: دانشگاه شهید باهنر.
عمادی، محمدحسین و عباسی، اسفندیار. (1377). حکمت دیرین در عصر نوین، کاربرد دانش بومی در توسعه پایدار. ج1. تهران: جهاد سازندگی سابق، مرکز تحقیقات و بررسی مسائل روستایی.
کریمی، اصغر. (1374). «اکو موزه (موزۀ انسان و بوم)». موزه­ها. ش 15. صص 47- 39.
مزداپور، کتایون. (1383). «تداوم آداب کهن در رسم­های معاصر زردشتیان در ایران». فرهنگ. س17. ش 1و2. صص 179-147.
میرصادقی، جمال؛ میرصادقی (ذوالقدر ) میمنت. (1377). واژه‌نامۀ هنر داستان‌نویسی. تهران: کتاب مهناز.
هدایت، صادق. (1378). فرهنگ عامیانۀ مردم ایران به کوشش جهانگیر هدایت. تهران: چشمه.
References
Ajand, Y. (1990). The state of fiction before and after the revolution. Soureh Andisheh, 1(24), 12-17. [In Persian]
Braham, S. (2016). Fatherless. Tehran: Khamoush Publication. [In Persian]
Braham, S. (2017). The rain of the eighteenth day. Tehran: Khamoush Publication. [In Persian]
Braham, S. (2020). Gholamhossein Yaghi. Kerman: Farhang-e Ammeh. [In Persian]
Dastgheib, A. (2001). About native literature. Monthly Journal of Fiction Literature, 56, 14-17 [In Persian].
Davoudabadi, V. (2004). Belief in jinn: From superstition to reality. Farhang-e Mardom-e Iran, 3-4, 69-81. [In Persian]
Deymari, M. A. (2011). Dictionary of words and terms of the people of Kerman province. Hamedan: Sepahre Danesh. [In Persian]
Emadi, M. H., & Abbasi, E. (1998). Ancient wisdom in the modern age: The application of indigenous knowledge in sustainable development (Vol. 1). Tehran: Former Jihad-e Sazandegi, Center for Research and Study of Rural Issues. [In Persian]
Hedayat, S. (1999). Folk culture of Iran (J. Hedayat, Ed.) (2nd ed.). Tehran: Cheshmeh. [In Persian]
Jafari (Ghanavati), M. J. (2002). In the realm of regional literature. Book of the Month: Literature and Philosophy, 65-66, 140-145. [In Persian]
Karimi, A. (1995). Ecomuseum (Museum of man and environment). Journal of Museum, 15, 39-47. [In Persian]
Khorramshahi, B. (2007). The book of Hafez. Tehran: Elmi va Farhangi & Soroush Publications. [In Persian]
Mazdapour, K. (2004). Continuity of ancient customs in contemporary Zoroastrian rituals in Iran. Journal of Culture, 17(1-2), 147-179. [In Persian]
Mirsadeghi, J., & Mirsadeghi (Zolghadr), M. (1998). Dictionary of the art of fiction writing. Tehran: Ketab-e Mahnaz. [In Persian]
Rokh, S., Hojjat, E., & Salehinia, M. (2018). Aging at home: The hidden spirit in Iranian architecture (Case study: Elderly-appropriate spaces in the vernacular architecture of Kerman). Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning, 23(2), 5-16. [In Persian]
Rouholamini, M. (1996). Cultural and social manifestations in Persian literature. Tehran: Agah. [In Persian]
Sabeti, H. (2008). Forests, trees and shrubs of Iran (5th ed.). Yazd: Yazd University Press. [In Persian]
Sadeghi Shahpar, R. (2010). The first regional novel in contemporary Iranian fiction. Book of the Month: Literature, 40(154), 35-39. [In Persian]
Sadeghi Shahpar, R. (2012). The five regional writing domains in contemporary Iranian fiction. Research in Persian Language and Literature, 27, 99-124. [In Persian]
Sarfi, M. R. (2012). Beliefs of the people of Kerman. Kerman: Shahid Bahonar University of Kerman Press. [In Persian]
Sepanlou, M. A. (1997). Contemporary fiction writing: New schools and generations. Adineh, 121-122, 6-6. [In Persian]
Sotoudeh, M. (1956). Kermani culture. Tehran: Rangin Kaman Printing House. [In Persian]
Zarshenas, S. (2008). Essays on contemporary fiction. Tehran: Andisheye Javanan Center. [In Persian]

  • تاریخ دریافت 15 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 01 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 14 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1405