تحلیل تصویرسازی‌های حماسی و اسطوره‌ای دیوان خواجوی کرمانی

مبارک, وحید

doi:10.22077/jcrl.2026.10487.1248

تحلیل تصویرسازی‌های حماسی و اسطوره‌ای دیوان خواجوی کرمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

وحید مبارک

عضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه رازی

10.22077/jcrl.2026.10487.1248

چکیده

تصویرسازی، کاربرد فراتر از هنجار زبان به یاری ابزارهای آرایشی کلام و فرابردن سخن از محدودة عادی کلام است چنانکه سبب حیرت و شگفتی یا سبب ایجاد عاطفه‌ای خاص گردد و در فحوای خویش، باعث فهمی فراگیر و نهان از سخن گردد. تلمیح به دلیل ایجاز ویژه و داشتن دانش زمینه‌ای و ایجاد بافت و زمینة مشترک بین نویسنده و خواننده، و به یاری آرایه‌های ادبی‌ می‌تواند تصویرها را شگفت‌انگیز و درخشان کند و با گسترة چند معنایی خودش، سخن را موثر و دریافت‌ها را به فراخور اندیشه‌ها متعدد و پایدار نماید. این جستار توصیفی-تحلیلی با روش مطالعة کتابخانه‌ای و تحلیل کیفی داده‌ها، تلمیح‌های تصویرساز خواجوی کرمانی را دیوانش واکاوی می‌کند و به این پرسش پاسخ می‌دهد که عناصر حماسی و اسطوره‌ای چگونه و با چه عناصر و ویژگی‌هایی در تصویرهای تلمیحی خواجو آمده‌اند و چه تاثیری بر شعر او گذاشته‌اند؟ فرض بر این است که تلمیح در بلاغت محتوایی دیوان خواجو نقش دارد و یافته‌ها نشان می‌دهد که خواجو از میان عناصر حماسی به داستان رستم، زال و سیاوش توجه بیش‌تری داشته و این تلمیحات تصویرساز از نظر بسامدی در رتبة دوم پس از تلمیحات دینی و قصص انبیا قرار دارد. ضمن اینکه خواجو، جدای از برتری دادن ممدوح بر قهرمانان حماسی و در آمیختن شخصیت‌ها با یکدیگر (خسرو فریدون‌فر، آصف جم مراتب، رستم کاووس رتبت) و تطبیق آنها با داستان‌های سامی، گاهی بنیاد تلمیح حماسی را همراه با ایهام و یا مخالف با اصل داستان می‌آورد که از ویژگی‌های خاص تلمیحات خواجو به حساب می‌آید.

کلیدواژه‌ها

"خواجوی کرمانی"

" دیوان اشعار"

" تلمیح"

" حماسه و اسطوره"

" ایهام"

موضوعات

اسطوره و آیین

عنوان مقاله English

Analysis of Epic and Mythological Imagery in the Divan of Khwaju Kermani

نویسنده English

vahid mobarak

Member of the Faculty of Persian Language and Literature Department of Razi University

چکیده English

Imagery is the use of language beyond its ordinary form through rhetorical and literary devices. It elevates speech above everyday expression, creating surprise, wonder, or a particular emotional effect, while also conveying deeper and broader meanings. Because of its brevity, reliance on shared background knowledge, and its ability to create a common context between the writer and the reader, allusion is an effective literary device for producing vivid and striking images. Its multiple layers of meaning make poetry more expressive and allow readers to arrive at different and lasting interpretations. Using a descriptive-analytical approach, this study is based on library research and qualitative data analysis. It examines the image-making allusions in the Divan of Khwaju Kermani, analyzing how epic and mythological elements are represented in his allusive imagery, the features and techniques through which they are expressed, and their impact on his poetry. The study assumes that allusion plays an important role in the content and rhetoric of Khwaju’s collection of poetry (Divan). The findings show that, among epic themes, Khwaju most frequently refers to the stories of Rostam, Zal, and Siyavash. In terms of frequency, these image-making allusions rank second only to religious allusions and the stories of the prophets. In addition, Khwaju not only portrays his patrons as superior to epic heroes and blends the characteristics of different figures together, but also connects them with Semitic narratives. In some cases, he combines epic allusions with double meaning or uses them in ways that differ from the original stories, which is one of the distinctive features of his poetic style.

کلیدواژه‌ها English

Khwaju Kermani

Divan of Poems

allusion

epic and mythology

double meaning

کتابنامه

انوری، حسن. (1374). طرز سخن خواجو. مقدمه بر دیوان خواجوی کرمانی. به کوشش سعید قانعی. تهران: بهزاد.

اوستا. (1353). به کوشش ابراهیم پورداود. تهران: فروهر.

چراغی، مهدیه و ذاکری، احمد. (1394). «سیمای فرهنگ عامه در آینه شعر خواجوی کرمانی». دهخدا. د 7. ش 23. صص 79-106.

چراغی، مهدیه و ذاکری، احمد. (1395). «تمثیل طوطی هندوستان از ابوالفتوح رازی تا خواجوی کرمانی». زبان و ادب فارسی. ش30. صص 101-112.

حافظ، شمسالدین محمد. (1376). دیوان. به سعی سایه. تهران: کارنامه.

خدایار، غلامحسین و حسنی رنجیر، غلامحسین و شیبانی‌مقدم، اشرف. (1402). «مطالعه در مؤلفههای ادب غنایی در بافت متنی گل و نوروز خواجوی کرمانی». دهخدا. د 15. ش 56. صص 121-143.

خواجوی کرمانی، کمال‌الدین ابوالعطاء محمود بن علی. (1402). دیوان. تهران: نگاه.

خواجویکرمانی، کمال‌الدین ابوالعطاء محمود بن علی. (1369). دیوان اشعار خواجوی کرمانی. به کوشش احمد سهیلی خوانساری. تهران: پاژنگ.

رزاقپور، مرتضی و سازمند، فهیمه. (1398). «بررسی عناصر مشترک روایی در قصههای عامیانه...». حکمتنامة مفاخر. س4. ش8 . صص 55-74.

رستگارفسایی، منصور. (1370). «یک داستان با دو نام». مجموعه مقالات کنگرة جهانی بزرگداشت خواجوی کرمانی. ج1. به کوشش احمد امیری خراسانی. کرمان: مرکز کرمانشناسی.

سرکاراتی، بهمن. (1370). «سام نمونهای از یلان سترگ». مجموعه مقالات کنگرة جهانی بزرگداشت خواجوی کرمانی. ج1. به کوشش احمد امیری خراسانی. کرمان: مرکز کرمانشناسی.

صارمی، سهیلا و محققق، مهدی. (1400). «بررسی گفتمان در تصاویر مستقل شعر خواجوی کرمانی». دهخدا. د 13. ش 48. صص13-46.

عابدی، محمود. (1386). «خواجوی کرمانی و آثارش». گوهر گویا. س 1. ش 2. صص 19-37.

عزیزیفر، امیرعباس و کرمیپور، زینب. (1400). «دستهبندی و تحلیل بنمایههای قصهساز در منظومه همای و همایون خواجوی کرمانی». متنپژوهی ادبی. ش87. صص 8-32.

غلامرضایی، محمد. (1370). «اسطوره در شعر خواجو». مجموعه مقالات کنگرة جهانی بزرگداشت خواجوی کرمانی. ج1. به کوشش احمد امیری خراسانی. کرمان: مرکز کرمانشناسی.

فشارکی، محمد (1370)، «نقش صورخیال و آرایههای بدیعی در شعر خواجو»، مجموعه مقالات کنگرة جهانی بزرگداشت خواجوی کرمانی. ج1. به کوشش احمد امیری خراسانی. کرمان: مرکز کرمانشناسی.

مزداپور، کتایون. (1370). «اسطوره به روایت خواجوی کرمانی». مجموعه مقالات کنگرة جهانی بزرگداشت خواجوی کرمانی. ج2. به کوشش احمد امیری خراسانی. کرمان: مرکز کرمانشناسی.

مشهور، پرویندخت و جلیلی، رضا. (1395). «تأثیرپذیری تعلیمی روضه‌الانوار خواجوی کرمانی از مخزنالاسرار نظامی گنجوی». ادبیات تعلیمی. س 8. ش 29. صص19-36.

مظفری، سعید و شیخاحمدی، سیداسعد و مالمیر، تیمور. (1395). «بررسی ساختاری-اسطورهای همای و همایون خواجوی کرمانی». ادب و زبان. س19. ش40. صص 297-312.

میرزایی، علی و ستارزاده، فریده . (1397). «مقایسه سبکشناختی غزلی از خواجوی کرمانی با غزلی از حافظ». علوم ادبی. س8. ش14. صص42-61.

References

Abedi, M. (2007). Khwaju Kermani and his works. Gohar-e Gouya, 1(2), 19–37. [In Persian].

Anvari, H. (1995). Khwaju’s style of expression. In S. Ghanei (Ed.), Introduction to the Divan of Khwaju Kermani. Tehran, Iran: Behzad. [In Persian].

Avesta. (1974). Avesta (E. Pourdavoud, Ed.). Tehran, Iran: Forouhar. [In Persian].

Azizifar, A., & Karamipour, Z. (2021). Classification and analysis of narrative motifs in Homay va Homayun by Khwaju Kermani. Literary Text Research, 87, 8–32. [In Persian].

Cheraghi, M., & Zakeri, A. (2015). The image of folk culture in the poetry of Khwaju Kermani. Dehkhoda, 7(23), 79–106. [In Persian].

Cheraghi, M., & Zakeri, A. (2017). The allegory of the Indian parrot from Abolfotuh Razi to Khwaju Kermani. Persian Language and Literature, 30, 101–112. [In Persian].

Fesharaki, M. (1991). The role of imagery and rhetorical devices in the poetry of Khwaju. In A. Amiri Khorasani (Ed.), Proceedings of the International Congress Commemorating Khwaju Kermani (Vol. 1). Kerman, Iran: Kerman Studies Center. [In Persian].

Ghasemi, M. (1991). The life and works of Khwaju. In A. Amiri Khorasani (Ed.), Proceedings of the International Congress Commemorating Khwaju Kermani (Vol. 1). Kerman, Iran: Kerman Studies Center. [In Persian].

Gholamrezaei, M. (1991). Myth in the poetry of Khwaju. In A. Amiri Khorasani (Ed.), Proceedings of the International Congress Commemorating Khwaju Kermani (Vol. 1). Kerman, Iran: Kerman Studies Center. [In Persian].

Hafez, S. M. (1997). Divan (Sayeh, Ed.; 10th ed.). Tehran, Iran: Karnameh. [In Persian].

Khodayar, G., Hosseini Ranjbar, G., & Sheybani Moghadam, A. (2024). A study of the lyrical literature components in the textual structure of Gol va Nowruz by Khwaju Kermani. Dehkhoda, 15(56), 121–143. [In Persian].

Khwaju Kermani, K. A. M. A. (1990). Divan of poems (A. Soheili Khansari, Ed.). Tehran, Iran: Pazhang. [In Persian].

Khwaju Kermani, K. A. M. A. (2023). Divan (New ed., A. Soheili Khansari, Ed.). Tehran, Iran: Negah. [In Persian].

Mashhour, P., & Jalili, R. (2016). The didactic influence of Nezami Ganjavi’s Makhzan al-Asrar on Khwaju Kermani’s Rowzat al-Anvar. Journal of Didactic Literature, 8(29), 19–36. [In Persian].

Mazdapour, K. (1991). Myth as narrated by Khwaju Kermani. In A. Amiri Khorasani (Ed.), Proceedings of the International Congress Commemorating Khwaju Kermani (Vol. 2). Kerman, Iran: Kerman Studies Center. [In Persian].

Mirzaei, A., & Sattarzadeh, F. (2018). A stylistic comparison of a ghazal by Khwaju Kermani with a ghazal by Hafez. Literary Sciences, 8(14), 42–61. [In Persian].

Mozaffari, S., Sheikh Ahmadi, S. A., & Malmir, T. (2016). A structural-mythological study of Homay va Homayun by Khwaju Kermani. Literature and Language, 19(40), 297–312. [In Persian].

Nadim, M. (1991). The character of Sam in Sam-nameh by Khwaju Kermani. In A. Amiri Khorasani (Ed.), Proceedings of the International Congress Commemorating Khwaju Kermani (Vol. 2). Kerman, Iran: Kerman Studies Center. [In Persian].

Rastegar Fasaei, M. (1991). One story with two names. In A. Amiri Khorasani (Ed.), Proceedings of the International Congress Commemorating Khwaju Kermani (Vol. 1). Kerman, Iran: Kerman Studies Center. [In Persian].

Razaghpour, M., & Sazmand, F. (2020). A study of common narrative elements in folktales. Hekmat-Nameh-ye Mafakher, 4(8), 55–74. [In Persian].

Salami, A. (1991). The representation of epic and mythological figures and heroes in the Divan of Khwaju Kermani. In A. Amiri Khorasani (Ed.), Proceedings of the International Congress Commemorating Khwaju Kermani (Vol. 1). Kerman, Iran: Kerman Studies Center. [In Persian].

Saremi, S., & Mohaghegh, M. (2021). A discourse analysis of independent images in the poetry of Khwaju Kermani. Dehkhoda, 13(48), 13–46. [In Persian].

Sarkarati, B. (1991). Sam: An example of a great Iranian hero. In A. Amiri Khorasani (Ed.), Proceedings of the International Congress Commemorating Khwaju Kermani (Vol. 1). Kerman, Iran: Kerman Studies Center. [In Persian]